Quốc Thái
Kỷ niệm 50 năm ra đời cốc bia hơi Hà Nội, cùng Heritage tìm hiểu lý do chiếc cốc trở thành một phần văn hóa và ký ức của thành phố.
Năm 2026 đánh dấu tròn 50 năm kể từ ngày chiếc cốc bia hơi màu xanh đầu tiên ra đời. Từ đó đến nay, hình dáng của nó gần như không thay đổi. Vẫn là lớp thủy tinh xanh ngả màu nước hồ, những đường gân chạy dọc thân cốc, phần đáy dày và chiếc miệng hơi gồ ghề đặc trưng. Một vật dụng được sinh ra trong thời kỳ thiếu thốn năm 1976, nhưng bằng cách nào đó lại sống sót qua thời bao cấp, thời đổi mới và cả những quán bia hiện đại hôm nay.
Họa sĩ Lê Huy Văn vốn là một họa sĩ thiết kế công nghiệp. Sau thời gian học tập tại Đức, ông trở về Hà Nội và vào năm 1976, ông nhận nhiệm vụ thiết kế một chiếc cốc dành riêng cho bia hơi. Chỉ trong vài ngày, ông hoàn thiện bản phác thảo với những chi tiết phục vụ đời sống: đáy cốc dày để đứng vững trên những chiếc ghế đẩu thường được dùng làm bàn, các đường gân giúp cầm chắc tay và xếp chồng thuận tiện, dung tích đủ lớn cho gần nửa lít bia.
Bản vẽ được thực hiện ở Hà Nội, nhưng sản phẩm lại ra đời ở làng Xối Trì (tỉnh Nam Định cũ), cách thành phố khoảng 100 cây số. Nơi đây nổi tiếng với nghề thổi thủy tinh truyền thống. Người dân tái chế các mảnh thủy tinh vỡ thành sản phẩm như cốc bia hơi, chai lọ, và đèn dầu. Người trong nghề gọi đó là nghề “bán hơi”. Thứ quyết định hình dáng của chiếc cốc không nằm ở máy móc mà ở chính hơi thở của người thợ. Hơi phải đều, đủ mạnh, đủ đúng lúc. Chỉ cần thủy tinh nguội đi vài giây là phải làm lại từ đầu. Chiếc cốc được làm thủ công nên mỗi chiếc gần như là độc bản, không có cái nào giống cái nào.
Hầu như góc phố nào ở thủ đô cũng có những quán bia, không to thì nhỏ. Vào những chiều hè muộn, khi cái nắng xứ nhiệt đới tắt, những quán bia lại trở nên nhộn nhịp. Hình ảnh những chiếc cốc bia thủy tinh màu xanh được rót đầy chất lỏng óng ánh màu vàng, với những bọt nổi li ti. Ăn kèm với món bia hơi là chút lạc luộc, dưa muối. Trên một quán bia hơi gần hồ Trúc Bạch, tôi hỏi cô bán bia lý do vì sao hàng quán lại thích dùng cốc bia màu xanh thủy tinh này. Cô chia sẻ: không hiểu vì sao uống bia bằng cốc này ngon và mát hơn hẳn; bọt bia cũng giữ lại lâu hơn nên cảm quan nhìn trông cũng rất “ngon mắt”. Cốc không chỉ rẻ mà còn bền. Với đặc trưng của quán bia, cốc thì cần nhiều mà cũng hay vỡ, nên ưu tiên chọn loại cốc dễ thay thế. Chính vì “được lòng” những quán bia nên dần dần cốc thủy tinh uống bia kiểu Hà Nội này xuất hiện khắp nơi. Cứ vào một quán bia là lại thấy hàng cốc thủy tinh màu xanh này được bày sẵn.
Với thực khách, có lẽ thiết kế, kiểu dáng của cốc không quan trọng bằng cảm giác quen thuộc. Qua bao năm thăng trầm của Hà Nội, chiếc cốc uống bia thủy tinh vẫn hiện diện trên từng con phố, như gợi nhắc về một nét văn hóa vỉa hè của thành phố, giản đơn nhưng chứa đựng bao kỷ niệm tuổi trẻ.
