Bài: Lưu Quang Phổ
Ảnh: Lưu Quang Phổ, Ngọc Thắng, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lai Châu cung cấp
Lai Châu, vùng đất xa xôi miền Tây Bắc, nay đang phát triển vượt bậc, nhưng người dân nơi đây vẫn giữ được những giá trị văn hóa riêng, họ mến khách và luôn nở nụ cười.
Không náo nhiệt như phố thị, Lai Châu níu chân người bằng các cung đường uốn lượn trên sườn núi cao vút, và những nụ cười nở giữa mây trời của đồng bào bản địa. Nụ cười ấy như thứ men ủ lâu ngày, cứ ngấm dần khiến ta say lúc nào chẳng hay. Lần nào đến Lai Châu, tôi cũng được người dân ở đây đón chào bằng những nụ cười mộc mạc như thế.
Có cô gái thấy tôi đi bộ từ quảng trường trung tâm đến chợ San Thàng thì mời lên xe vì cùng đường. Một cậu trai người Mông ở Lao Chải thì nhắc tôi đi đường cẩn thận. Những câu chuyện ấy đủ khiến tôi thấy mình không phải là người lạ đến để rồi đi, mà như đứa con xa quê vừa tìm về chốn cũ.
Mùa đông Tây Bắc thường lạnh, nhưng chỉ cần bước vào những căn nhà gỗ ở Sin Suối Hồ hay Lao Chải, ta gặp những nụ cười chất phác của người Mông. Đến Bình Lư hay Bản Hon, ta chạm vào ánh mắt, nụ cười tươi vui của những bà, những cô người Lự, người Lào. Xa xôi như Ka Lăng, Thu Lũm, ta gặp nụ cười rạng rỡ của các cô gái Hà Nhì. Đến các chợ phiên San Thàng hay Sìn Hồ, trong những trang phục đủ màu sắc của người Thái, Dao, Giáy…, nụ cười của đồng bào như tỏa nắng, khiến ta cảm thấy như đã quen họ tự thuở nào. Trên những con phố của Lai Châu hay giữa bản làng bên đường đến Phong Thổ, Mường Tè, tôi luôn nhận được những lời chào hỏi thật nồng ấm cho vị khách phương xa.
Tôi thích những phiên chợ vùng cao Lai Châu, nơi có thể cảm nhận rõ nhất nhịp sống và tính cách của đồng bào các dân tộc. Chợ không chỉ là nơi mua bán, mà còn là điểm hẹn của những người bạn lâu ngày gặp lại, nơi người ta đến để hỏi thăm nhau, kể chuyện mùa màng, chuyện gia đình. Giữa những gian hàng đầy màu sắc, các bà, các chị trong bộ trang phục truyền thống vừa bán hàng vừa trò chuyện rôm rả. Có người đi chợ từ sáng sớm, mang theo vài bó rau, ít sản vật của núi rừng, bán được bao nhiêu cũng vui. Tôi từng bắt gặp những cụ già ngồi bên nhau, chậm rãi uống chén trà, nụ cười hằn sâu trên những khuôn mặt đã trải qua bao mùa nắng gió. Những đứa trẻ theo mẹ xuống chợ, đôi mắt tò mò nhìn khách lạ rồi bất chợt nhoẻn miệng cười. Ở những phiên chợ ấy, khoảng cách giữa người miền xuôi và miền ngược dường như không còn. Chỉ một ánh mắt thân thiện, một lời chào mộc mạc cũng đủ để người phương xa cảm thấy gần gũi, thân quen.
Tôi đặc biệt ấn tượng với nụ cười của phụ nữ có tuổi người Lự, người Lào. Nhiều chị, nhiều cô trong số họ có hàm răng đen nhức như mẹ của tôi. Khoảng 14-15 tuổi, họ bắt đầu nhuộm răng. Không giống người dưới xuôi dùng cánh kiến làm thành phần chính để nhuộm răng, người Lự, người Lào thường lấy một loại cây rừng tên là “mày tỉu” để đốt lên, trên dùng một mảnh lưỡi cày hay chảo gang hứng nhựa ngưng tụ. Lấy nhựa ấy miết vào răng trước giờ đi ngủ sẽ được răng đen.
Ở Bản Hon, xã Khun Há, bà Tao Thị Tun, 60 tuổi, người Lự, đã vào bếp lấy ra bộ đồ nghề và tự hào giới thiệu cho tôi cách nhuộm răng của dân tộc mình. Bà bảo xưa cô gái Lự phải răng đen mới được cho là đẹp, mới dễ lấy chồng. Phụ nữ Lự phải có răng đen mới được gọi là trưởng thành.
Các cô gái Lự ngày nay học theo lối mới và không nhuộm răng. Nhưng họ vẫn giữ được phong tục tự may những bộ trang phục độc đáo của dân tộc mình. Tại Nậm Tăm, bà Tao Thị Păn, nghệ nhân hát dân ca Lự cho biết vừa phải làm trắng răng mới được đi làm công ty. Nhưng bà cũng khoe những váy áo mới may. Thêu tay, khâu tay, mất công lắm, vài tháng mới xong, nên không thể tính được hết giá trị bằng bao nhiêu tiền.
Tự may được váy áo là niềm tự hào của người phụ nữ Lự và phụ nữ nhiều dân tộc ở Lai Châu. Tôi cảm nhận được điều đó khi đến chợ phiên San Thàng. Bột chàm của người Mông bán ở đây có giá hơn 200.000 đồng cho 5 kg và luôn có nhiều người Dao, Thái… xếp hàng mua và chỉ nửa buổi đã bán hết. Đi trên các cung đường tới Sìn Hồ, tôi gặp những vạt lanh xanh non chờ thu hoạch. Còn trước cửa các ngôi nhà trong bản, vẫn thấy những xa quay sợi, khung cửi để dệt vải.
Vào những ngày nắng ấm, các bà, các chị vẫn ngồi may váy áo dưới hiên nhà. Đó là những nét văn hóa còn được duy trì bởi đồng bào các dân tộc Lai Châu và cũng là lý do để tôi muốn trở lại Lai Châu, nơi có ấm áp tình người, có nụ cười tỏa nắng và những nét văn hóa đặc sắc… để đến một lần là nhớ mãi, và muốn trở lại nhiều lần.
