Bài: H.Anh
Ảnh: Heritage Guide Review
Mỗi nghề thủ công truyền thống đều lưu giữ một phần ký ức của cộng đồng đã tạo nên nó. Với người Mnông ở khu vực Yang Tao (nay thuộc xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk), nghề gốm không chỉ gắn với nhu cầu sinh hoạt mà còn là sự tiếp nối của những kỹ năng và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ. Việc nghề gốm được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia càng gợi mở câu chuyện về giá trị của một nghề xưa giữa những đổi thay của cuộc sống.
Nghề gốm “3 không”
Nghề gốm của người Mnông R’lăm ở Yang Tao được lưu truyền qua nhiều thế hệ với phương thức chế tác thủ công đặc trưng, gắn với ba cái “không”: không bàn xoay, không khuôn đúc và không lò nung chuyên dụng. Từ khâu chọn đất đến khi hoàn thiện sản phẩm, mỗi công đoạn đều dựa vào đôi tay và kinh nghiệm của người thợ.
Đất sét được lấy từ các khu vực ven sông, suối và dưới chân núi Chư Yang Sin, sau đó làm sạch, giữ ẩm, giã và nhào kỹ để đạt độ dẻo phù hợp. Thay vì dùng bàn xoay hay khuôn đúc, nghệ nhân đặt đất lên một bệ gỗ đơn giản, vừa nắn chỉnh bằng tay vừa di chuyển quanh sản phẩm để tạo dáng. Thanh tre mỏng giúp chỉnh hình, vải ướt làm nhẵn bề mặt, còn đá cuội được dùng để chà bóng. Khi sản phẩm thành hình, người thợ tiếp tục trang trí hoa văn rồi đem phơi trong bóng râm.
Không có máy móc định hình thay thế, từng sản phẩm phụ thuộc vào cảm nhận và kỹ năng của người làm. Người thợ phải nắm được độ dẻo của đất, điều chỉnh lực tay để thành gốm có độ dày phù hợp, giữ dáng cân đối và hạn chế nứt vỡ trong quá trình phơi, nung. Những kỹ thuật ấy được tích lũy qua thực hành và truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Cái “không” thứ ba thể hiện rõ ở công đoạn nung. Gốm Mnông không được nung trong lò chuyên dụng mà được xếp trên nền đất, đốt bằng củi khô ngoài trời. Khi sản phẩm đạt độ chín, nghệ nhân rắc trấu lên gốm còn nóng, tạo nên sắc đen bóng đặc trưng. Quá trình nung đòi hỏi người thợ quan sát và vận dụng kinh nghiệm để xử lý sự thay đổi của lửa và vật liệu.
Ba cái “không” không đồng nghĩa với sự thiếu vắng kỹ thuật. Trái lại, chính việc không phụ thuộc vào bàn xoay, khuôn đúc hay lò nung chuyên dụng khiến tay nghề và kinh nghiệm của nghệ nhân trở thành yếu tố cốt lõi. Từ đất sét mộc mạc, người Mnông tạo nên những sản phẩm mang dấu ấn riêng, đồng thời gìn giữ một phương thức chế tác được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ nếp sinh hoạt đến giá trị văn hóa
Trong đời sống truyền thống của người Mnông R’lăm, đồ gốm trước hết là vật dụng phục vụ những nhu cầu thường ngày. Những chiếc nồi dùng để nấu ăn, chiếc ché để đựng hay các vật dụng trong gia đình được tạo nên từ đất, qua đôi tay và kinh nghiệm của người thợ. Nghề gốm vì thế không tách rời đời sống buôn làng, mà hiện diện trong những sinh hoạt quen thuộc, gắn với cách người Mnông tận dụng nguyên liệu tự nhiên và trao truyền tri thức lao động qua nhiều thế hệ.
Theo thời gian, khi đồ dùng công nghiệp ngày càng phổ biến, vai trò của gốm thủ công trong sinh hoạt cũng dần thay đổi. Những sản phẩm từng chủ yếu phục vụ gia đình nay được phát triển thêm theo hướng hàng lưu niệm, góp phần đưa nghề gốm Mnông đến gần hơn với du khách và những người quan tâm đến văn hóa bản địa. Một số sản phẩm như ché mẹ bồng con hay tượng voi cũng được phát triển thành hàng hóa đặc trưng của địa phương.
Di sản tiếp nối bên hồ Lắk
Trong không gian văn hóa của người Mnông R’lăm, nghề gốm vì thế không đứng riêng lẻ như một kỹ nghệ thủ công, mà hòa vào dòng chảy văn hóa của buôn làng, bên cạnh tiếng nói, phong tục và những nếp sống đã tạo nên diện mạo riêng của cộng đồng. Việc nghề được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024 cũng là dịp để những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ được biết đến rộng rãi hơn, không chỉ trong cộng đồng mà còn với những người tìm hiểu văn hóa Tây Nguyên.
Bên hồ Lắk, nghề gốm Mnông là một mảnh ghép trong bức tranh văn hóa đặc sắc của vùng đất Tây Nguyên. Khám phá nghề gốm vì thế không chỉ là tìm hiểu một kỹ nghệ thủ công truyền thống, mà còn là dịp để du khách đến gần hơn với đời sống bản địa, cảm nhận sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chính những nét mộc mạc ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất bên hồ, nơi di sản vẫn hiện diện trong nhịp sống thường ngày.
Cùng Heritage Guide Review khám phá thêm nhiều trải nghiệm du lịch lý thú khác tại đây.
