Thu Hà
Chợ nổi – ngôi chợ chuyển động nhịp nhàng theo sóng nước là nét đẹp của vùng sông nước miền Tây. Nơi đây, ghe thuyền di chuyển nhộn nhịp, buôn bán đủ loại hàng hóa từ nông sản cây trái, hàng thủ công mỹ nghệ, đồ dùng gia đình đến đồ ăn thức uống.
Nền văn minh sông rạch khai sinh hình thái chợ nổi
Địa hình vùng Đồng bằng sông Cửu Long là hệ thống sông ngòi dày đặc như mạng nhện. Nhà nghiên cứu Sơn Nam (người am hiểu về con người, vùng đất, văn hóa Nam bộ) nhận định, nét đặc trưng của Tây Nam Bộ chính là nền văn minh sông rạch.
Dòng sông, kênh rạch đã chi phối đời sống, di chuyển, giao thương và ẩm thực của cư dân. Tiêu biểu nhất là các khu chợ nổi trên sông – nơi ghe thuyền neo đậu, trao đổi và buôn bán hàng hóa giữa các ghe và cho người dân.
Khi những ngôi chợ bắt đầu nổi trên sông
Vào khoảng thế kỷ thứ 17 – 18, khi những bước chân đầu tiên của lưu dân khai phá mảnh đất Nam bộ, mang theo những nét truyền thống việt nam đặc trưng, chúa Nguyễn hạ chỉ cho dựng dinh Long Hồ tại Cái Bè Dinh, đánh dấu sự kiện quan trọng trong quá trình mở cõi phương Nam, xác lập vùng đất Nam Bộ.
Theo ghi chép của cụ Trịnh Hoài Đức trong sách Gia Định Thành Thông Chí “Đây là vùng có sông lớn ôm quanh, giữ thế quan yếu, đúng là phên giậu vững vàng của thành Gia Định”. Vì thế, ghe xuồng neo đậu về đây buôn bán rất tấp nập. Lúc bấy giờ, sự hình thành chợ Hưng Lợi (Định Tường – một tỉnh thuộc Nam Kỳ Lục Tỉnh) sở hữu các đặc điểm cơ bản của chợ nổi “Hàng hóa liền nhau, chợ gần sông cái. Người đi lại đỗ thuyền chờ nước thủy triều, cho nên sông có nhiều thuyền bán thức ăn” (theo Nguyễn Anh Tuấn viết trong Địa chí Tiền Giang).
Rất tiếc, chợ nổi Hưng Lợi ngày nay đã không còn tồn tại.
Đến thời vàng son một thuở ghe thuyền
Đến giữa thế kỷ 19 – 20, người Pháp chủ trương “đào kinh, lập chợ, mở lộ xe”. Giao thương giữa Sài Gòn và Tây Nam bộ bằng đường thủy thuận tiện hơn bao giờ hết, chợ nổi nối đuôi nhau hình thành.
Chợ nổi Cái Răng (TP. Cần Thơ) ra đời vào những năm 20 khi các ghe chở hàng gia dụng, gốm sứ từ Sài Gòn, Biên Hòa, Lái Thiêu xuôi về đây, các ghe từ Cà Mau, Rạch Giá ngược lên mang theo lá lợp nhà, chiếu, than đước, tạo thành một bức tranh buôn bán nhộn nhịp của ghe thuyền.
Cả miền Tây lúc bấy giờ ken đặc chợ nổi, phải kể đến như Trà Ôn (tỉnh Vĩnh Long), Ba Ngàn (Hậu Giang cũ), Năm Căn (Cà Mau), Ngã Năm (Sóc Trăng cũ)… Những chiếc ghe bán đồ ăn sáng (hủ tiếu, bún nước lèo), cà phê nước giải khát, quần áo, hàng gia dụng, trái cây và nông sản đã để lại một miền ký ức chợ nổi sông nước cho nhiều thế hệ người miền Tây.
Và thưa vắng dần nhịp chợ trên sông
Nhịp chợ tấp nập trên sông, nay đã dần thưa vắng bóng ghe thuyền. Có chợ nổi chìm dần vào quá khứ như cách nói của ông Sáu Tiến – thương hồ mấy chục năm lênh đênh sông nước bám chợ nổi mưu sinh “Mười nhà thì đã năm, bảy nhà bỏ ghe lên bờ sống. Giờ hàng người ta chở xe, vừa nhanh vừa tiện…nên ghe cũng “ón” (hiếm) hàng lắm”.
Tuy không còn phồn thịnh như thuở vàng son, nhiều chợ nổi vẫn tồn tại đến ngày nay, phục vụ cho du khách thập phương và giữ chức năng phân phối hàng hóa từ thương lái đến các chợ nhỏ. Để chiêm ngưỡng vẻ đẹp họp chợ hoài cổ một thời, đừng quên ghé chợ nổi Cái Răng và Phong điền (TP. Cần Thơ), Cái Bè (Tiền Giang), Ngã Năm, Châu Đốc (An Giang), Cà Mau.
Đi chợ nổi, ngó tiếng rao không lời
Giữa khung cảnh đông đúc ghe thuyền ở chợ nổi, bạn có tự hỏi người bán sẽ rao hàng như thế nào không? Không ồn ã như tiếng loa, ngọt xớt như giọng nói, mà là sự thinh lặng đầy gọi mời của cây bẹo như trong áng thơ của thi sĩ Huỳnh Kim.
“Chợ đã nổi từ nửa đêm về sáng
Ta vẫn chìm từ giữa bữa hoàng hôn
Em treo bẹo Cái Răng Ba Láng
Ta thương hồ Vàm Xáng Cần Thơ“
Cây bẹo là cây tre dài từ 3 – 5m được cắm ở phần mũi ghe, bên hông hay đuôi ghe. Vậy cớ sao không gọi cây tre mà gọi cây bẹo. Trong phương ngữ Nam bộ có cụm “bẹo hình bẹo dạng”, hiểu nôm na là phô trương, phơi bày hình thể, khêu gợi sự thèm muốn của người khác. Cây bẹo chính là phương thức quảng cáo lâu đời mà sáng tạo thần sầu của dân thương hồ.
Mà đúng thật, khi cây bẹo của nhiều chiếc ghe treo lủng lẳng nào thơm, dưa hấu, bí đỏ, khoai lang… tùy theo mặt hàng mà ghe buôn bán. Cách thức rao hàng không lời hóa ra lại hiệu quả. Bởi đi từ xa, khách đã đoán biết ghe nào bán món gì, rồi tùy theo nhu cầu mà giao thương trao đổi.
Nhưng không phải ghe nào cũng treo đúng món họ bán. Có những ghe treo quần áo lỉnh kỉnh trên cây bẹo. Họ không bán mà chỉ tận dụng cây bẹo để phơi khô quần áo của gia đình. Có những ghe lại treo lá dừa, vậy họ bán lá dừa lợp nhà chăng! Không, họ bán cả chiếc ghe đang sở hữu đó. Có ghe khác buôn bán đồ ăn thức uống nên chẳng có gì để treo trên cây bẹo của mình, nghe mùi bún mắm thơm lừng từ xa thì người ta biết chủ ghe bán bún mắm hay bún cá, hủ tiếu hay cháo lòng.
Nếu có dịp về chơi miền sông nước, bạn hãy tranh thủ dậy sớm một bữa, bôn ba chợ nổi từ 5h sáng để bước vào không gian mênh mông của sông nước, của vô số hàng hóa, của tiếng động cơ ghe và trở thành một phần đặc biệt của nền văn hóa đặc sắc Tây Nam Bộ.
