Bài: Lê Hương
Ảnh: Bảo Long & Lê Hương
Bằng cách gìn giữ kỹ thuật truyền thống nhưng không ngừng thử nghiệm với chất liệu, hình dáng và cách tạo hình mới, một thế hệ nghệ nhân, người làm đồ thủ công trẻ đang tìm những cách tiếp cận mới để giữ nghề và đưa đồ chơi Trung thu truyền thống tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Tái hiện những mùa Trung thu tuổi thơ
Mỗi dịp Trung thu về, những con phố cũ của Hà Nội lại khoác lên mình vẻ lung linh quen thuộc, với đèn lồng hình con vật, những hình nhân bằng giấy và đồ chơi truyền thống xuất hiện tại nhiều không gian trưng bày trong khu phố cổ.
Nhưng phía sau những hình ảnh gợi nhớ ấy không chỉ là hoài niệm. Một điều mới mẻ hơn đang diễn ra: ngày càng nhiều người trẻ Việt Nam tìm cách đưa những món đồ thủ công xưa trở lại đời sống bằng việc kết hợp kỹ thuật truyền thống với những ý tưởng mới.
Nằm trong chuỗi hoạt động “Lưu Trăng Phố Cổ 2026” diễn ra từ 28/8-30/9/2026 nhằm tái hiện những sắc màu Trung thu xưa, tại triển lãm “Lưu Trăng” tại Trung tâm Văn hóa và Nghệ thuật, 22 Hàng Buồm, các thương hiệu sáng tạo trẻ như Thong Dong, Của Nả và The Annam đã cùng các nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn hóa tìm hiểu, phục dựng và sáng tạo lại đồ chơi Trung thu truyền thống. Những sản phẩm này được lấy cảm hứng từ ảnh tư liệu, tài liệu lịch sử, kỹ thuật thủ công và mỹ thuật dân gian, đồng thời được điều chỉnh về hình dáng, chất liệu để phù hợp hơn với công chúng đương đại.
Với khách tham quan, thành quả mang lại cảm giác vừa thân thuộc vừa bất ngờ.
Những chiếc đèn lồng khổ lớn hình các con vật, hình nhân giấy rực rỡ sắc màu và mô hình những món đồ chơi từng được tặng cho trẻ em xưa tràn ngập không gian triển lãm. Du khách cũng có thể tham dự các buổi trò chuyện về lịch sử, ý nghĩa văn hóa của những phong tục Trung thu, đồng thời tự tay làm đồ chơi dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân và chuyên gia.
Từ ảnh xưa đến những tạo hình mới
Với Nguyễn Đức Anh của The Annam, hành trình phục dựng đồ chơi truyền thống bắt đầu từ việc tìm hiểu lý do những món đồ ấy ra đời.
Một trong những sản phẩm anh thực hiện là phiên bản phóng lớn của tiến sĩ giấy, món quà từng được làm để tặng trẻ em với mong ước các em học hành đỗ đạt.
“Ngày xưa, ông cha ta làm những ông tiến sĩ giấy cho trẻ em chơi, cũng là lời chúc các em học hành thành đạt, bởi người Việt Nam từ lâu luôn coi trọng việc học hành,” anh nói.
Những hình nhân nguyên bản có kích thước nhỏ, vừa đủ đặt trên mâm cỗ Trung thu. Anh phóng lớn phiên bản của mình để phục vụ trưng bày, nhưng vẫn giữ nét thủ công bằng cách bồi giấy trên khung tre.
“Chúng tôi mong muốn giúp người trẻ kết nối trở lại với di sản văn hóa, trong đó có những đồ vật truyền thống đã gần như bị lãng quên, để đưa chúng trở lại đời sống,” anh nói thêm.
Cách tiếp cận ấy cũng được thể hiện trong những chiếc đèn lồng do kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê của nhóm Của Nả thực hiện.
Nhóm của anh tạo ra những chiếc đèn lồng hình cá, tôm, cua, bướm, cùng các loại đèn nghi lễ và đèn tạo hình hoa quả như lựu, đào.
Quá trình sáng tạo không bắt đầu từ những phần mềm thiết kế hiện đại mà từ việc nghiên cứu. Nhóm tìm hiểu những bức ảnh do các nhà nghiên cứu người Pháp chụp và các hình minh họa trong cuốn “Kỹ Thuật Của Người Annam” để tìm dấu vết của những kiểu đèn lồng từng xuất hiện ở Việt Nam. Sau đó, họ phải tìm cách tái tạo chúng.
Tre truyền thống được ngâm, xử lý trước khi uốn thành hình, trong khi những chiếc đèn lớn cần nhiều lớp giấy để vừa bảo đảm độ chắc chắn vừa tạo được hiệu ứng xuyên sáng. Cùng với đó, người làm đưa vào một số yếu tố đương đại, như điều chỉnh nhẹ hình dáng và sử dụng keo sữa trong quá trình bồi giấy.
Với Khuê, mục tiêu không đơn thuần là sao chép những món đồ xưa mà còn là gợi nhắc về một truyền thống thủ công tinh tế từng tồn tại ở Việt Nam.
“Chúng tôi muốn phục dựng một số sản phẩm từng xuất hiện ở Việt Nam, qua đó cho thấy nghề thủ công truyền thống và sự khéo léo của người Việt xưa đã tinh tế đến mức nào,” anh nói.
Truyền thống gặp công nghệ
Nguyễn Văn Bắc của nhóm Thong Dong đã phục dựng các mô hình đồ chơi trẻ em xưa như voi, ngựa, long mã và những chiếc đầu lân thu nhỏ.
Niềm say mê của anh hình thành qua quá trình điền dã, tìm hiểu tranh dân gian Việt Nam và những hình ảnh lịch sử ghi lại cảnh trẻ em chơi đồ chơi truyền thống. Sau nhiều năm sưu tầm và nghiên cứu tư liệu, anh cho rằng năm nay là thời điểm thích hợp để tái hiện một số món đồ chơi ấy.
Tuy nhiên, phục dựng sát với nguyên bản không có nghĩa là phải sử dụng hoàn toàn những chất liệu cũ.
Nhiều đồ chơi xưa được làm từ giấy bồi hoặc thiếc. Theo Bắc, những chất liệu này không phải lúc nào cũng đáp ứng yêu cầu về độ an toàn và bền chắc ngày nay, vì vậy anh sử dụng nhựa và gỗ cho một số sản phẩm phục dựng.
Công nghệ cũng được đưa vào quá trình sáng tạo. Sau khi nghiên cứu hình dáng các con vật trong nghệ thuật Việt Nam tại những di tích và địa điểm di sản, anh kết hợp các phát hiện đó để tạo ra những thiết kế mới, đồng thời dựng thành các tệp 3D để sản xuất mô hình mà vẫn giữ được những đặc điểm truyền thống.
Bên cạnh đó, anh vẫn duy trì các chi tiết thủ công trong sản phẩm, như áo giáp bằng vải cho ngựa và voi, cùng đường khâu và những kỹ thuật thủ công truyền thống khác. Với đầu kỳ lân thu nhỏ, anh giữ chất liệu giấy bồi nhưng phủ thêm nhiều lớp sơn để tăng độ bền. Kết quả cho thấy một cách nhìn rộng hơn về di sản: truyền thống không nhất thiết phải được giữ nguyên như một thứ bất động trong quá khứ.
Giữ nghề bằng nhiệt huyết của tuổi trẻ
Tinh thần ấy còn được ghi nhận tại làng Búng, xã Vạn Xuân, tỉnh Hưng Yên, cách Hà Nội hơn 100km, nơi nghề làm đầu múa kỳ lân có từ nhiều thế hệ vẫn được gìn giữ.
Hiện chỉ còn một vài gia đình trong làng tiếp tục làm nghề. Theo những cao niên trong làng, con lân đầu tiên xuất hiện tại hội làng năm 1959. Những chất liệu truyền thống như tre và sợi đay vẫn là thành phần chủ đạo tạo nên những chiếc đầu kỳ lân thủ công, trong khi mỗi người thợ lại có cách tạo hình khuôn mặt riêng.
Với ông Phạm Như Lợi, 83 tuổi, kỳ lân là một trong tứ linh của Việt Nam và gắn bó mật thiết với văn hóa dân gian. Con trai ông, anh Phạm Như Kiên, ngoài 30 tuổi, đã có gần 20 năm làm đầu kỳ lân.
Kiên vẫn giữ khuôn gốc cổ nhưng đưa vào một số thay đổi nhỏ, đặc biệt ở phần mắt, giúp hình tượng truyền thống có thần thái mạnh mẽ và cá tính hơn nhưng không mất đi dáng vẻ vốn có.
Là một họa sĩ vẽ tự do, anh cũng đưa những mối quan tâm nghệ thuật của mình vào nghề.
“Tôi mong muốn giới thiệu nét đẹp văn hóa độc đáo của quê hương mình đến với mọi người ở khắp nơi,” anh nói.
Vì thế, nghề tồn tại không chỉ bởi một hình thức cũ được sao chép, mà còn bởi những người trẻ tiếp tục tìm thấy lý do để gắn bó với nó.
Sự gắn kết ấy còn được thể hiện ở chính những người tham gia múa lân. Đỗ Hoàng Hiệp, 15 tuổi, cho biết khó nhất là phối hợp động tác giữa hai người biểu diễn. Còn Nguyễn Anh Khoa, 11 tuổi, chơi chũm chọe và thích hoạt động này hơn chơi điện tử vì em có thể dành thời gian vui chơi cùng bạn bè.
Với tiến sĩ Trần Hậu Yên Thế, giảng viên Khoa Nghệ thuật và Thiết kế, Trường Khoa học liên ngành Nghệ thuật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, những chiếc đầu kỳ lân của làng đặc biệt cuốn hút bởi chúng vẫn giữ được nét thuần Việt.
“Kiểu đầu lân không có sừng, chất liệu thủ công và việc sử dụng sợi đay đều phản ánh nghệ thuật truyền thống và văn hóa nông thôn Việt Nam,” anh cho biết.
Truyền thống cho một thế hệ mới
Những người trẻ đứng sau các cuộc trưng bày tại khu phố cổ dường như hiểu rằng bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại những món đồ xưa cũ.
Bà Stella Ciorra, Chủ tịch Friends of Vietnam Heritage, ấn tượng trước sự tham gia của các nghệ sĩ trẻ Việt Nam, nhiều người trong độ tuổi 19-21 hoặc vừa tốt nghiệp các trường đại học mỹ thuật và mỹ thuật công nghiệp. Theo bà, sự góp sức của thế hệ trẻ, cùng với các nhà nghiên cứu và nghệ nhân lớn tuổi, có ý nghĩa quan trọng đối với tương lai của những truyền thống này. Khách tham quan cũng chủ yếu là người trẻ.
Sinh viên Lê Ngọc Thùy Linh, một khách tham quan tại triển lãm “Lưu Trăng” cho biết cô bất ngờ trước vẻ đẹp của không gian trưng bày, gợi nhớ những câu chuyện từng được cha mẹ kể. Điều khiến cô ấn tượng nhất là việc những người trẻ sử dụng những cách thể hiện hiện đại để kết nối và truyền lại văn hóa Việt Nam cho thế hệ của mình.
Với Ciorra, có lẽ đây chính là thay đổi đáng kể nhất: “Những nghệ sĩ trẻ Việt Nam không chỉ tiếp nhận truyền thống mà còn đưa chúng theo những hướng đi mới.”
Trong quá trình ấy, đồ chơi Trung thu trở thành nhiều hơn cả những món đồ trang trí theo mùa. Giấy, tre, gỗ, vải và màu vẽ được kết hợp với nghiên cứu, thiết kế và cả công nghệ 3D. Những hình ảnh xưa được chuyển thành những tạo hình mới, trong khi những món đồ chơi từng bị lãng quên có thêm cơ hội bước trở lại những ngôi nhà và tuổi thơ đương đại.
Thách thức là làm sao để sự sáng tạo không làm mất đi bản sắc của nguyên bản. Nhưng tại Hà Nội và làng Búng, những gì thế hệ mới đang làm cho thấy di sản vẫn có thể giữ được dáng hình quen thuộc mà không ngừng biến đổi.
Khi Trung thu về, có lẽ những chiếc đèn lồng rực rỡ nhất không chỉ soi sáng quá khứ, mà còn thắp lên một hướng đi mới cho nghề thủ công truyền thống Việt Nam.
