Quốc Thái
Ghé thăm và tìm hiểu làng nghề chuyên làm lược sừng ở Thụy Ứng, huyện Thường Tín, Hà Nội.
Có những vật dụng nhỏ bé thân thuộc trong đời sống đến mức hiếm khi chúng ta đặt câu hỏi về nguồn gốc của chúng, ví dụ như chiếc lược. Ở Việt Nam, có những chiếc lược sừng trâu khá độc đáo. Bề mặt ngoài nhẵn bóng đó thực chất được đẽo, gọt, mài từ những chiếc sừng trâu cứng, đen và thô ráp, qua đôi bàn tay của những nghệ nhân làng nghề lâu đời ở Hà Nội: làng nghề Thụy Ứng.
Người Thụy Ứng vẫn kể rằng nghề làm lược sừng được truyền dạy từ khoảng giữa thế kỷ 16 bởi một vị tổ nghề họ Trần. Trải qua gần 500 năm, nghề chưa từng biến mất, chỉ thay đổi theo thời cuộc. Thuở đầu đó là những chiếc lược vuông giản dị; sau này, người thợ dần tạo nên những đường cong mềm như múi bưởi, những chiếc lược răng mau, răng thưa.
Nếu bước vào một xưởng nhỏ trong làng, điều đầu tiên dễ nhận thấy không phải là tiếng trò chuyện mà là âm thanh của những bánh mài quay đều, tiếng cưa mảnh cắt vào từng lát sừng và thoảng mùi khét của chất liệu đang được gia công. Những khối sừng trâu, sừng bò được cắt thành từng đoạn, hong khô, hơ nóng rồi ép phẳng trước khi bước vào hành trình kéo dài hơn 30 công đoạn. Chỉ riêng việc tạo nên những chiếc răng lược đều tăm tắp cũng đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối, bởi chỉ lệch một đường cắt, cả phôi sừng có thể phải bỏ đi.
Ngày nay, máy móc đã thay người thợ ở nhiều công đoạn nặng nhọc. Những lưỡi cưa song song giúp răng lược đều hơn. Máy mài rút ngắn thời gian đánh bóng, vì thế, năng suất cũng tăng lên đáng kể. Nhưng công nghệ chưa bao giờ thay thế được con mắt và cảm giác của người làm nghề. Không có chiếc sừng nào hoàn toàn giống chiếc nào. Mỗi phôi đều mang những đường vân, độ dày và độ cong riêng, buộc người thợ phải điều chỉnh cách cắt, cách ép và cả lực tay trong từng thao tác.
Có thời điểm, chiếc lược sừng tưởng như đã lùi vào ký ức. Khi nhựa và các vật liệu công nghiệp tràn ngập thị trường, nhiều gia đình trong làng buộc phải tìm kế sinh nhai khác. Nhưng thay vì từ bỏ nghề, người Thụy Ứng lại chọn làm phong phú thêm sản phẩm. Từ cuối thập niên 1990, bên cạnh lược sừng truyền thống, họ bắt đầu chế tác vòng tay, trâm cài tóc, thìa, khay, đồ trang sức, đồ mỹ nghệ và cả những tác phẩm điêu khắc tinh xảo. Những chiếc sừng từng chỉ gắn với một vật dụng duy nhất nay trở thành chất liệu cho hàng nghìn mẫu sản phẩm, mở đường cho làng nghề bước vào những thị trường mới.
Trong số những người vẫn giữ lửa nghề của làng có nghệ nhân Nguyễn Văn Sử. Trở về quê sau những năm quân ngũ, ông dành gần nửa thế kỷ để theo đuổi nghề chế tác sừng. Điều khiến ông trăn trở không chỉ là tạo ra những sản phẩm đẹp, mà còn là làm sao để nghề truyền thống không biến mất giữa nhịp sống hiện đại. Có những tác phẩm như mô hình Khuê Văn Các bằng sừng khiến ông mất tới sáu tháng để hoàn thiện, nhưng điều ông mong mỏi nhất vẫn là có thêm nhiều người trẻ tiếp tục nối nghề. Như lời ông chia sẻ, nghề này không đơn thuần là kế sinh nhai, mà còn là văn hóa và bản sắc của một vùng đất.
Điều thú vị là phần lớn nguyên liệu ngày nay không còn đến từ những cánh đồng Việt Nam như trước. Khi nguồn sừng trong nước ngày càng khan hiếm, các cơ sở phải nhập nguyên liệu từ Lào, Campuchia, Thái Lan hay nhiều nước châu Phi. Một chiếc lược vì thế mang trong mình hành trình rất dài: từ chiếc sừng ở một vùng đất xa xôi đến bàn tay người thợ Thụy Ứng, rồi tiếp tục theo những chuyến hàng sang Nhật Bản, Đức, Pháp, Trung Quốc hay nhiều quốc gia khác. Một sản phẩm nhỏ bé nhưng lại kết nối những địa lý rất rộng lớn.
Cuối năm 2022, Thụy Ứng được Hà Nội công nhận là điểm du lịch làng nghề. Khách đến đây không chỉ để mua một chiếc lược mà còn để chứng kiến quá trình một vật liệu thô được biến thành món đồ tinh xảo ngay trước mắt mình. Đó là trải nghiệm khó có thể tìm thấy trong những cửa hàng lưu niệm.
Có lẽ đó cũng là điều khiến nghề lược sừng Thụy Ứng vẫn còn sức sống sau gần 5 thế kỷ. Giá trị của nó không nằm ở việc tạo ra một chiếc lược bền hơn hay đẹp hơn những chiếc lược khác mà nằm ở sự tài khéo của đôi bàn tay con người, biến những chất liệu tự nhiên khô cứng thành vật dụng gắn bó với đời sống con người. Những tích tụ kinh nghiệm và kiến thức đó biến thành một kỹ nghệ, một nét văn hóa mà thời gian chỉ khiến chúng trở nên quý giá và trường tồn hơn.
