Vinh Dav
Mùa lúa chín trên ruộng bậc thang miền núi phía Bắc thường được nhắc đến bằng gam màu vàng rực rỡ trải dài theo các sườn núi. Từ trên cao, những đường cong của ruộng bậc thang như nét cọ mềm mại ôm lấy thung lũng, tạo nên một trong những khung cảnh biểu tượng của vùng cao Việt Nam. Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở bức tranh toàn cảnh ấy, người ta sẽ bỏ lỡ phần đẹp nhất của mùa vàng: những con người đang âm thầm bước đi giữa ruộng nương. Có vẻ đẹp chỉ thực sự trọn vẹn khi người ta nhìn đủ gần, và đôi vai chính là nơi kể nhiều câu chuyện nhất.
Ở vùng núi, dẫu nhiều công đoạn đã được cơ giới hóa, việc thu hoạch vẫn chưa bao giờ hoàn toàn là câu chuyện của máy móc. Bờ ruộng nhỏ hẹp và địa hình dốc khiến nhiều công đoạn vẫn phải thực hiện bằng sức người. Từng bó lúa được buộc chặt rồi đặt lên chiếc đòn gánh, đòn xóc hay gùi tre đã theo người dân qua biết bao mùa vụ. Nhìn từ xa, nhịp di chuyển có vẻ chậm rãi, nhưng đằng sau mỗi nhịp ấy là sự khéo léo được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Địa hình quyết định cách người dân sử dụng công cụ vận chuyển lúa. Ở nơi có bề mặt ruộng tương đối bằng phẳng, phổ biến nhất là đòn gánh tre già được vót mỏng, bản đòn tiếp xúc với vai rộng, dẻo và có độ đàn hồi cao. Khi địa hình phức tạp hơn, người dân thường chọn cây đòn xóc cứng và chắc hơn; một số loại được vót nhọn để đâm xuyên qua bó lúa dễ hơn.
Khi những bó lúa được gom lại, người nông dân khẽ nghiêng đầu, đưa vai đón lấy rồi điều chỉnh phần lúa ở 2 đầu sao cho thật cân bằng. Cái khó nhất là chuyển động bước đi mà vẫn giữ thăng bằng trên đường bờ ruộng chỉ rộng vừa đủ một bàn chân. Những đôi vai không vạm vỡ theo cách người ta hay hình dung về sức mạnh; chúng gầy, rám nắng, dày lên và chai sần ở vị trí tiếp xúc với đòn gánh qua nhiều mùa vụ, như minh chứng cho bao mùa gieo cấy đã đi qua.
Ở nơi có bờ ruộng bậc thang cao và độ dốc lớn, hình ảnh quen thuộc hơn cả là chiếc gùi trên lưng người nông dân. Gùi được đan thủ công từ tre, nứa hoặc vầu, có quai mây bản rộng ôm qua 2 vai và đôi khi kết hợp thêm dây tì trán để chia đều trọng lượng. Lúa được bó gọn, xếp đầy trong gùi rồi theo người nông dân vượt qua những con dốc đá hay lối mòn quanh co mà xe cộ không thể đi tới. Nhìn từ phía sau, chỉ còn thấy một khối lúa vàng óng đang chậm rãi di chuyển giữa màu xanh của núi rừng. Nơi tập kết lúa thường là mảnh ruộng bằng phẳng nằm sát đường đi, nơi xe máy hoặc máy tuốt lúa có thể tiếp cận để chuyển lúa về nhà.
Sau khi lúa được tuốt và đóng bao, chiếc gùi khung bằng tre lại phát huy tác dụng. Khác với chiếc gùi đan kín dùng để đựng nông sản rời, gùi khung chỉ có các nan tre và thanh nứa ghép thành một bộ khung chắc chắn. Bao thóc được tựa sát vào lưng gùi, buộc chặt bằng dây mây rồi theo người nông dân vượt qua những con dốc uốn lượn để đến điểm vận chuyển hoặc trở về bản. Điểm chung của loại dụng cụ này là chúng gần như không thay đổi qua nhiều thế hệ.
Mùa vàng trên ruộng bậc thang hôm nay không còn hoàn toàn giống cách đây vài chục năm. Sự hiện đại đã len lỏi vào bản làng vùng cao, mang theo những cỗ máy giúp người nông dân rút ngắn thời gian và giảm bớt nhọc nhằn sau mỗi vụ gặt. Ở những cánh đồng có địa hình bằng phẳng hoặc các thung lũng rộng, máy gặt đập liên hợp đã dần thay thế một số công đoạn thủ công. Thế nhưng, trên những thửa ruộng bậc thang cheo leo ở nhiều vùng núi phía Bắc, máy móc vẫn phải dừng lại trước giới hạn của địa hình. Công nghệ có thể giúp khâu tuốt lúa diễn ra nhanh hơn, nhưng việc cắt lúa, bó lúa và vận chuyển từng gánh lúa từ sườn núi xuống sân phơi vẫn chủ yếu dựa vào sức người. Và hình ảnh người nông dân trong vụ mùa, cùng đôi vai nhẫn nại đi giữa các bậc ruộng vẫn mang tính biểu tượng, khó có thể thay thế trong bức tranh mùa vàng miền sơn cước.
Những đôi vai ấy hiếm khi đơn độc. Phía trước là người cha, phía sau là người mẹ, rồi đến những người con đã đủ lớn để gánh các bó lúa nhẹ hơn. Cả gia đình nối nhau thành một hàng dài, như một dòng chảy chậm rãi mang mùa vàng từ cánh đồng trở về bản làng. Nụ cười nhẹ nhõm bắt đầu hiện lên trên khuôn mặt sạm nắng. Gánh lúa nặng trên vai rồi cũng được đặt xuống. Sự mệt mỏi vẫn còn đó, nhưng nhường chỗ cho cảm giác bình yên khi nhìn kho thóc đầy thêm sau từng ngày thu hoạch. Cuối cùng, mùa vàng không chỉ ở trên cánh đồng mà còn nằm trên những đôi vai đã gánh qua cả một năm hy vọng. Đó cũng là niềm vui giản dị của người nông dân đã dùng chính sức lao động của mình để tô thêm vẻ đẹp núi rừng Việt Nam.
