Long Hồ
Có một cách để hiểu Cần Thơ mà không cần mở sách sử: đi chậm qua vài con phố cũ, ngước nhìn phía trên những biển hiệu hiện đại, nơi dấu vết thời gian vẫn còn hiện hữu. Vòm cửa Gothic nhô sau tán me, hàng cột thức Corinth lẫn trong dãy nhà phố, mái ngói âm dương cong nhẹ bên khung cửa sổ lá sách – tất cả là dấu tích của đô thị từng được người Pháp quy hoạch thành trung tâm hành chính – kinh tế của miền Tây Nam Bộ, nơi kỹ thuật và mỹ cảm châu Âu thích ứng với chất liệu, khí hậu và tâm thức bản địa. 8 công trình dưới đây, theo mạch quyền lực – tín ngưỡng – tri thức – đời sống, gợi lại diện mạo đô thị sông nước ở điểm giao của nhiều nền văn hóa.
Quyền lực thuộc địa
Con đường Phan Đình Phùng hôm nay từng mang tên đại lộ Delanoue – trục lộ sầm uất bậc nhất Cần Thơ thời Pháp thuộc, nơi quy tụ Dinh tham biện, tòa án, nhà in An Hà, lữ quán Trung Châu và rạp hát bóng Casino. Giữa con đường ấy, tòa nhà 4 mặt tiền vẫn đứng vững qua hơn một thế kỷ: Nhà việc làng Tân An, đối diện Nhà lồng Chợ cổ, từng được gọi là Dinh Xã Tây hay Nhà Hội xã, gắn với hoạt động hành chính qua nhiều thời kỳ. Ngày 26/8/1945, đoàn biểu tình tập trung tại đây, buộc chính quyền cũ giao quyền lực cho Ủy ban Dân tộc Giải phóng tỉnh Cần Thơ, biến công thự hành chính thành chứng nhân của thời khắc chuyển giao lịch sử.
Cách đó không xa là một không gian hoàn toàn khác: Khám Lớn Cần Thơ, từng là nhà tù lớn ở miền Tây thời Pháp thuộc. Nếu Nhà việc làng Tân An phô diễn sự bề thế của bộ máy hành chính, thì tường cao, rào sắt và các vọng gác của Khám Lớn lại phơi bày mặt còn lại: sự kiểm soát và trấn áp. Nơi từng giam giữ nhiều chiến sĩ yêu nước, nay trở thành di tích lưu dấu giai đoạn lịch sử của thành phố.
Tín ngưỡng giao thoa
Nếu quyền lực thuộc địa được biểu đạt bằng nhiều khối kiến trúc bề thế, thì tín ngưỡng lại kể câu chuyện tinh tế hơn về sự gặp gỡ văn hóa. Nhà thờ chính tòa Cần Thơ, trước đây thường được gọi là nhà thờ Cầu Xéo, được khởi công năm 1899 và khánh thành năm 1916. Công trình mang dấu ấn kiến trúc nhà thờ phương Tây với hệ vòm cửa và ô kính màu. Đến ngày 24/11/1960, nơi đây chính thức trở thành nhà thờ chính tòa của giáo phận Cần Thơ.
Bên kia thành phố, dọc bờ sông Bình Thủy, chùa Nam Nhã kể câu chuyện giao thoa theo chiều ngược lại. Không mang mái cong đầu đao quen thuộc, chánh điện có mặt tiền Á – Âu hài hòa, bên trong tôn thờ chung Tam giáo (Phật – Khổng – Lão). Nơi đây từng là một trong những cơ sở của phong trào Đông Du ở Cần Thơ đầu thế kỷ 20, cho thấy người Việt đã tiếp nhận ngôn ngữ kiến trúc phương Tây trong một không gian văn hóa và tinh thần của mình.
Tri thức và đời sống thị dân
Một đô thị thuộc địa không chỉ có quyền lực và tín ngưỡng, mà còn được định hình bởi tri thức và đời sống thường nhật. Khu kiến trúc cổ của Trường THPT Châu Văn Liêm, tiền thân là Collège de Cần Thơ, được xây dựng vào đầu thế kỷ 20 với tường chịu lực, mái ngói và cửa sổ lá sách thích nghi với khí hậu nhiệt đới. Điều khiến ngôi trường đặc biệt không chỉ nằm ở gạch đá, mà còn ở những người từng học tập nơi đây: Châu Văn Liêm, Lưu Hữu Phước, Lương Định Của, Sơn Nam – những tên tuổi gắn với lịch sử, văn hóa phương Nam.
Không xa ngôi trường, một công trình tại vùng Long Tuyền còn lưu tấm biển cũ “Trạm Bài Lao”, gợi lại lát cắt về hoạt động y tế của Cần Thơ trong quá khứ. Nay công trình đã đổi công năng thành nơi sinh hoạt thanh thiếu niên, nhưng dấu tích cũ vẫn còn hiện diện.
Giữa lòng thành phố, Chợ cổ Cần Thơ – từng mang tên chợ Lục Tỉnh, dân gian quen gọi chợ Hàng Dương – là nơi nhịp sống thị dân thể hiện rõ nhất. Được xây dựng vào khoảng năm 1915, nhà lồng chợ nổi bật với trần cong xương cá, mái ngói âm dương và không gian mở hướng ra sông Hậu. Sau trùng tu, ngôi chợ trở thành một điểm tham quan, dạo bộ quen thuộc khi đêm xuống bên bến Ninh Kiều.
Một tư gia mang cốt cách Nam Bộ
Khép lại hành trình là Nhà cổ Bình Thủy, nhà thờ họ Dương – không gian sống của một gia tộc Nam Bộ khá giả. Ngôi nhà năm gian khoác ngoại thất kiểu biệt thự Pháp – cầu thang cong hình cánh cung, gạch bông nhập từ Pháp, hệ cột và vòm cửa mang phong cách phương Tây – nhưng bước qua ngưỡng cửa, người ta gặp lại một Nam Bộ rất riêng: khung gỗ chạm khảm xà cừ tinh xảo, bàn thờ tổ tiên đặt trang trọng giữa nhà.
Người Nam Bộ không sao chép nguyên vẹn kiến trúc Pháp, mà chọn lọc yếu tố phù hợp để đặt vào nếp sống vẫn đậm cốt cách bản địa. Có lẽ vì thế, ngôi nhà từng được đạo diễn Pháp Jean-Jacques Annaud chọn làm một trong những bối cảnh của L’Amant (Người tình), bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết nổi tiếng về Nam Kỳ thời thuộc địa.
8 điểm dừng cho thấy cách Tây Đô tiếp nhận, biến đổi và dung hòa ảnh hưởng từ phương Tây để tạo nên diện mạo đô thị riêng. Hơn một thế kỷ đã qua, dấu xưa vẫn hiện diện trong nhịp sống Cần Thơ, trên những mái ngói, vòm cửa và dãy phố mà đôi khi chỉ cần đi chậm lại, người ta sẽ nhận ra.
