Long Hồ
Giữa vùng trũng phèn Tứ giác Long Xuyên, đồng cỏ bàng Phú Mỹ là khoảng xanh hoang sơ hiếm hoi còn lại của châu thổ sông Cửu Long. Nơi đây, cỏ bàng và những vạt tràm thân thấp cùng thích ứng với con nước theo mùa, nuôi dưỡng một nghề thủ công đã gắn bó máu thịt với cộng đồng người Khmer vùng biên.
Những sinh cảnh trên đất phèn
Khi sương sớm còn phủ trên vùng Tứ giác Long Xuyên, Khu bảo tồn loài – sinh cảnh Phú Mỹ (xã Giang Thành, tỉnh An Giang) hiện lên như một khoảng lặng tách biệt giữa những cánh đồng thâm canh bao quanh. Dọc tuyến kênh đệm nội đồng, mặt nước ánh lên sắc nâu đỏ đặc trưng của thổ nhưỡng nhiễm phèn đậm đặc. Thành lập năm 2016 với diện tích khoảng 2.700ha, trong đó vùng lõi rộng hơn 1.066ha, nơi đây gìn giữ hệ sinh thái đồng cỏ bàng (Lepironia articulata) ngập nước tự nhiên duy nhất còn sót lại ở đồng bằng sông Cửu Long.
Nhìn từ trên cao, cảnh quan Phú Mỹ mở ra cấu trúc khảm đặc thù của đất ngập nước phương Nam: những trảng cỏ bàng ngút ngàn đan cài cùng các vạt tràm thấp lùn (Melaleuca cajuputi) thân vặn xoắn và thảm cỏ năn kim, năn ngọt tự nhiên. Vùng đầm ngập chuyển động theo hai nhịp mùa rõ rệt. Từ tháng 1 đến tháng 4, khi nước rút để lộ các trảng năn ráo mặt, sếu đầu đỏ (Grus antigone sharpii) – loài mục tiêu gắn với sự ra đời của khu bảo tồn – từng tìm về kiếm ăn khi các bãi lân cận cạn kiệt. Từ tháng 8 đến tháng 11, con nước nổi tràn về mở rộng mặt đầm, đưa các loài thủy sinh bản địa bước vào chu kỳ sinh trưởng mới.
Nhịp lao động giữa đồng nước nổi
Mùa nước nổi cũng là vụ thu hoạch bàng nhộn nhịp nhất trong năm trên các vùng đệm sinh thái. Giữa thảm cỏ ngập sâu, người nông dân Khmer bắt đầu ngày lao động bằng việc lội ngâm mình ngang thắt lưng giữa nền bùn lún. Thao tác nhổ bàng đòi hỏi sức vóc và sự dẻo dai: hai tay ghì sát tận gốc cỏ, giật dứt khoát theo phương thẳng đứng để giữ trọn thân ống mà không làm gãy dập. Từng cọng bàng đủ độ già được chọn lựa kỹ lưỡng bằng cảm quan nhà nghề: thân ống đanh chắc, vách sợi dẻo dai và ruột xốp đạt độ đàn hồi tốt nhất, trước khi đưa về sơ chế.
Cỏ sau khi nhổ được giũ sạch bùn phèn dưới nước, gom thành từng bó nhỏ gọi là “neo”. Bà con kết các neo bàng thành bè dài dập dềnh theo con nước, hoặc chất ngay ngắn đầy khoang chiếc xuồng ba lá. Luồn lách qua những lạch nước tự nhiên giữa vạt tràm thấp lùn trắng bạc, nhịp chèo đều tay đưa từng chuyến bàng về bờ. Việc thu hái nương theo nhịp sinh trưởng của đồng bàng: bà con chỉ nhổ tỉa các bụi già đủ độ, chừa lại lớp cỏ non để đồng đất tiếp tục tái sinh qua các mùa nước nổi.
Từ sợi bàng đến ký ức bàn tay Khmer
Tại các phum sóc thuộc ấp Trà Phọt, Kinh Mới và Trần Thệ, không gian mùa này như đổi màu dưới nắng gió phương Nam. Từng bó bàng tươi được vắt ngang sào tre, hàng rào quanh ngõ, hoặc xòe rộng hình rẻ quạt dọc mé lộ để ráo nước phèn. Dưới nắng, thân bàng ngả dần từ sắc xanh trầm sang màu vàng rơm óng ả.
Ký ức làng nghề từng in đậm nhịp chày giã bàng của cánh trai tráng: từng neo bàng khô đặt trên tấm ván gỗ, đón những nhát chày tay giã đều đặn để thân ống bẹp dẹt, mềm mại. Ngày nay, máy ép lăn đã làm giảm đi sức người trong khâu cán phẳng sợi bàng khô, nhưng máy móc không thể thay thế kinh nghiệm lựa sợi, cảm nhận độ căng và thao tác cài từng mắt nan chặt khít của người thợ đan. Dưới bàn tay thuần thục, sợi cỏ đồng phèn hóa thành chiếc đệm nằm mát lưng, chiếc nón che mưa nắng, hay chiếc giỏ xách xinh xinh.
Năm 2017, Hợp tác xã Phụ nữ Cỏ Bàng Phú Mỹ ra đời, quy tụ những bàn tay thợ khéo để nâng tầm sản phẩm truyền thống. Từ nền tảng một nghề truyền thống được công nhận cấp tỉnh, đến năm 2025, bộ sản phẩm thủ công của Hợp tác xã được Bộ Công Thương vinh danh là sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia, mở thêm hướng đi bền vững nơi vùng biên.
Giữ đất, giữ nghề
Khi hoàng hôn phủ màu đồng đỏ lên tán tràm và mặt nước đầm phèn, nhịp phơi cỏ, đan lát trong phum sóc lắng dần, trả lại sự tĩnh mịch cho cánh đồng phía xa.
Đằng sau sự tiếp nối của nghề là bài toán nhân lực đầy trăn trở: thế hệ thợ già dần vắng bóng trên chiếc bàn ép bàng quen thuộc, trong khi lớp trẻ ngày càng thưa thớt. Nguy cơ mai một nghề thủ công còn song hành với sức ép sinh thái: quá trình bao đê và thâm canh lúa đang tiến sát ranh giới khu bảo tồn, đe dọa thu hẹp nhiều vùng đất ngập phèn tự nhiên. Nếu sinh cảnh bị chia cắt, điều mất đi không chỉ là một vùng cỏ hoang, mà còn là cội nguồn của sinh kế và ký ức văn hóa đã hình thành qua nhiều thế hệ.
Khi mùa khô khép lại, những chồi bàng non lại nhú lên từ lòng đất phèn qua hệ thân ngầm, mở đầu một chu kỳ sinh trưởng mới. Chiều muộn, mặt nước giữa vạt tràm và đồng cỏ dần phẳng lại. Giữ lại đồng bàng Phú Mỹ không chỉ là bảo vệ hệ sinh thái đất ngập nước đặc thù của đồng bằng sông Cửu Long, mà còn là gìn giữ mối liên hệ máu thịt giữa con người với vùng đất nơi họ đã gắn bó từ bao đời.
