Bài: Lê Hương
Ảnh: Lê Hương & Minh Anh
Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, một lớp học chạm khắc gỗ đang mang đến cho du khách cơ hội khám phá những câu chuyện ẩn sau các hoa văn truyền thống, đồng thời cảm nhận sự kiên nhẫn và khéo léo cần có để gìn giữ một nghề thủ công lâu đời.
Thay vì chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc cổ kính hay những tấm bia tiến sĩ, du khách có thể ngồi xuống, tĩnh tâm lại, cầm đục và tự tay thử tạo nên một họa tiết trên một mảnh gỗ. Với nhiều người, đây là trải nghiệm mới mẻ trong hành trình khám phá một trong những di tích lịch sử nổi tiếng nhất Thủ đô.
Hoạt động nằm trong chương trình “Đưa Nghề Ra Phố”, do Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám phối hợp với các nghệ nhân làng nghề chạm khắc gỗ Ngọc Than, xã Kiều Phú, Hà Nội, tổ chức. Diễn ra vào dịp cuối tuần, chương trình giới thiệu lịch sử nghề chạm khắc gỗ và những hoa văn trên bia tiến sĩ, kiến trúc truyền thống, đồng thời tạo cơ hội để du khách trực tiếp thực hành dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân.
Chỉ với một mảnh gỗ nhỏ và chiếc đục, người tham gia có thể bắt đầu làm quen với nghề. Tuy nhiên, để tạo nên một đường nét đẹp không hề đơn giản. Một thay đổi nhỏ về lực tay hay hướng đi của mũi đục cũng có thể làm biến dạng họa tiết.
Bryan Lew, du khách đến từ Mỹ và là nghệ sĩ chơi đàn viola, tìm đến lớp học một phần bởi tình yêu dành cho chất liệu gỗ.
“Tôi chơi đàn và thích âm thanh của gỗ”, anh chia sẻ.
Sau khi quan sát các nghệ nhân, anh quyết định thử sức với nghệ thuật chạm khắc.
“Những thớ gỗ dường như rất nhạy cảm. Chỉ cần chạm nhẹ một chút thôi là đường nét đã thay đổi, và bạn chỉ có một cơ hội. Một khi đã đục xuống thì không thể quay lại được”, anh nói.
Với Erich Haldi, du khách đến từ Thụy Sĩ, người cũng có sở thích làm việc với gỗ tại quê nhà, lớp học mang đến trải nghiệm vừa thân thuộc vừa đòi hỏi nhiều kỹ năng.
“Tôi nghĩ việc người trẻ học cách làm việc với gỗ rất tốt. Gỗ là vật liệu tốt nhất mà con người có thể trồng lên được ở khắp nơi trên thế giới và sẽ là vật liệu quan trọng cho tương lai của ngành xây dựng,” ông nói.
Du khách Việt Nam cũng hào hứng với hoạt động trải nghiệm. Ông Dương Phú Cường, đến từ TP. Hồ Chí Minh, quyết định chọn mẫu mà ông cho là khó nhất: hình ảnh một sĩ tử đang mang lều chõng đi thi. Ở tuổi gần 70, dù thị lực không còn tốt như trước, ông vẫn quyết tâm hoàn thành họa tiết cầu kỳ này.
“Điều quan trọng nhất là phải giữ được sự bình tĩnh và tập trung. Chỉ cần một chút xao nhãng cũng có thể khiến đường nét chạm khắc mất đi thần thái và đặc trưng vốn có”, ông nói.
Trong khi đó, chị Mai Thục Anh, một sinh viên Đại Học Hà Nội, chọn họa tiết cây tre, biểu tượng cho những phẩm chất mà các nhà nho xưa đề cao như sự chính trực, ngay thẳng và liêm khiết. Với chị, hoạt động này còn là cơ hội tìm hiểu ý nghĩa văn hóa đằng sau những hoa văn truyền thống.
Câu chuyện văn hóa qua từng đường chạm
Nghề chạm khắc gỗ có lịch sử lâu đời ở Việt Nam. Những hoa văn trên sản phẩm thủ công không chỉ mang tính trang trí mà còn phản ánh quan niệm về thiên nhiên, đời sống và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các mẫu hoa văn trong lớp học lấy cảm hứng từ những chi tiết trên bia tiến sĩ và kiến trúc cổ. Nghệ nhân Bùi Trọng Quân cho biết các mẫu được giới thiệu bao gồm hoa văn mây mang ý nghĩa cát tường và nhiều họa tiết trang trí thời Trần. Một số chi tiết được lấy từ các tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ XV đến XVII.
Người tham gia còn được tìm hiểu về những tác phẩm chạm khắc công phu. Tiêu biểu là tác phẩm “Vinh Quy Bái Tổ”, do hai nghệ nhân Bùi Trọng Quân và Bùi Trọng Lăng thực hiện trong 27 tháng trên chất liệu gỗ cẩm của Lào. Tác phẩm dài 8.33m, rộng 1.7m, dày 16cm, khắc họa 348 nhân vật tái hiện sinh động hành trình khoa bảng truyền thống, từ những năm tháng học cùng thầy đồ, đến cảnh lều chõng đi thi Hương, thi Hội, thi Đình và trở về làng trong lễ vinh quy sau khi đỗ đạt.
Nghệ nhân Bùi Trọng Quân cho biết: “Chương trình ‘Đưa Nghề Ra Phố’ nhằm tạo cầu nối giữa du khách với nghề thủ công truyền thống, giúp mọi người có cơ hội sống chậm lại và tự tay tạo nên những hoa văn lấy cảm hứng từ di tích cũng như truyền thống hiếu học của Việt Nam.”
Làng nghề chạm khắc gỗ Ngọc Than hiện có khoảng 10.000 người dân, trong đó khoảng 500 người vẫn đang gắn bó với nghề. Những hoạt động trải nghiệm được kỳ vọng góp phần đưa nghề truyền thống đến gần hơn với công chúng và giúp mọi người hiểu thêm về những người đang gìn giữ nghề.
Để nghề truyền thống sống mãi
Giá trị của chương trình không chỉ nằm ở việc giúp du khách làm quen với một nghề thủ công, mà còn ở cơ hội tiếp cận di sản bằng trải nghiệm trực tiếp. Thay vì chỉ nghe thuyết minh hay quan sát hiện vật, người tham gia có thể tự mình cảm nhận những yêu cầu khắt khe của nghề qua từng thao tác.
Kết thúc buổi trải nghiệm, mỗi người có thể mang về sản phẩm gỗ do chính tay mình thực hiện. Dù còn khiêm tốn so với những tác phẩm cầu kỳ của nghệ nhân lành nghề, món đồ nhỏ ấy vẫn là dấu ấn đáng nhớ về lần đầu tiếp xúc với nghề.
Chương trình trải nghiệm hiện được tổ chức vào các ngày cuối tuần tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, với kế hoạch mở rộng thêm vào hai ngày trong tuần.
Bằng cách kết nối nghệ nhân, du khách và những họa tiết lịch sử trong cùng một không gian, chương trình góp phần đưa nghề thủ công truyền thống đến gần hơn với đời sống đương đại. Bởi bảo tồn nghề không chỉ là gìn giữ những sản phẩm đã hoàn thành, mà còn là tạo cơ hội để công chúng hiểu, thực hành và tiếp nối những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.
