Bài: Trang Ps
Ảnh: Phạm Tân
Tháng 9 vừa qua, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam quyết định sưu tập thành công ba tác phẩm của họa sĩ Trần Nhật Thăng, đánh dấu một sự kiện vinh dự và quý giá trong sự nghiệp sáng tác chuyên nghiệp của anh.
Bắt đầu nghiệp cầm cọ từ năm 1994, suốt hơn 32 năm qua, họa sĩ Trần Nhật Thăng đã kinh qua 17 triển lãm ấn tượng. Thế nhưng, để thăng hoa trên con đường sáng tác gian truân ấy, anh đã có những quãng nghỉ kéo dài, lần một khoảng 10 năm, lần hai khoảng 4 năm, nhờ vậy mà anh được trải nghiệm các “cuộc thanh lọc” tâm trí cần thiết cho sự bứt phá về sau này, minh chứng cho câu nói, để có thể đột phá thì những gì lạc hậu lẫn không phù hợp cần phải bị loại bỏ hoặc cải biến. Nhờ sự thanh tẩy có tính chủ đích và bước ngoặt ấy, về sau, tôi thấy “sáng tạo của anh như một cơn gió” là lẽ đó. Vì các cản trở nội tâm đã được anh dọn dẹp qua quãng thời gian nhẫn nại “gác bút” để thực sự tĩnh tại và chiêm nghiệm.
3 tác phẩm lớn của anh được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam “săn đón”
Anh chia sẻ: “Để dẫn đến quyết định tác phẩm có phù hợp cho việc sưu tập hay không, lãnh đạo Bảo tàng cùng chuyên viên phòng sưu tầm đã có một khoảng thời gian quan sát, thẩm định và đánh giá.” Thật vậy, không chỉ về danh tiếng của họa sĩ mà còn về sự chuyên nghiệp lẫn nhân phẩm của họ.
Tác phẩm đầu tiên mang tên “Tuyệt kỹ của đau đớn” (150x50x3 tấm acrylic trên toan), từng được trưng bày trong triển lãm cá nhân “Chân dung của tự do” tại Green Palm Gallery Hà Nội năm 2009. Chỉ với hai sắc màu đen-trắng tối giản, nhưng như tên gọi của tác phẩm, nội hàm của nó toát lên trạng thái dằn vặt, “không nỡ rời xa”, nhưng bút pháp lại hết sức uyển chuyển và mạnh mẽ. Đường nét pha lẫn giữa sự khốc liệt và mong manh. Bức tranh này biểu hiện cho giai đoạn có chút tranh đấu khó giãi bày trong lòng họa sĩ, dường như ý chí của anh đang cố gắng chiến thắng dù có vẻ rất khó khăn.
Ngược lại hoàn toàn, tác phẩm “Miền xanh – Bluedom” được trưng bày trong triển lãm cá nhân Miền Không năm 2023 tại Hakio Let’s Art ở Sài Gòn lại thể hiện một trạng thái thăng hoa đỉnh cao của anh tại thời điểm ấy. Dường như không thấy có bất kỳ dấu ấn tranh đấu hay gằng xé tâm can nào. Tác phẩm được thực hiện với kích thước lớn 160x600cm, chất liệu hỗn hợp trên toan, bảng màu xanh nước biển-da trời chủ đạo tươi sáng, tất cả đã nói lên trạng thái phóng khoáng và được thỏa ý nguyện bung tỏa hết mình. Ở thời điểm này, hội họa của Trần Nhật Thăng không cho người thưởng lãm thấy bất cứ sự “cản trở” nào trong bút pháp lẫn nội hàm của tranh. “Miền xanh – Bluedom” thể hiện vẻ đẹp tự do như biển khơi mênh mang, là niềm vui bất tận như những tiên nữ rải hoa múa nhảy trên không. Từ sắc màu, đường nét lẫn biểu tượng ẩn hiện trong tác phẩm đều thay lời muốn nói cho sự giải phóng nội tâm hoàn toàn của anh ở thời điểm ấy.
Khác với hai tác phẩm trên, tác phẩm thứ ba mang tính điêu khắc – hội họa đan xen sắp đặt, có tên “An trú N.20” được trưng bày trong triển lãm cá nhân “Thời gian” lần thứ 17 tại Green Palm Gallery Hà Nội. Tác phẩm bao gồm hai tranh acrylic nhỏ gắn trên 2 trong tổng 7 cột gỗ thông đỏ của nhà cổ người Mông, Hà Giang, được đặt lên sàn gương có tác dụng phản chiếu, mang đến hiệu ứng thị giác kỳ lạ và bắt mắt. Tác phẩm bắt nguồn từ mong muốn phá cách khung tranh nhằm xóa nhòa ranh giới của khung tranh cổ điển, đồng thời biến tranh và khung tranh (tức là các cột gỗ) thành tác phẩm sắp đặt. Từ ý tưởng độc đáo ấy, anh đã bén duyên với KTS Tùng Lê, người sưu tầm nhiều đồ gỗ cổ đặt trong xưởng mộc của mình. KTS Tùng Lê đã hỗ trợ anh hết mình trong việc biến những ý nghĩ trong tâm trí thành hiện thực. 7 cột gỗ từng là cột cổng của những nhà giàu người Mông. Họa sĩ Trần Nhật Thăng không chỉ gắn tranh lên cột gỗ mà còn đưa những họa tiết cổ-đương đại để khiến cho “cột gỗ” ấy mang tiếng nói cá nhân mình. “Thời gian” là tác phẩm đạt nội hàm khá sâu sắc khi là sự tổng hợp của nhiều yếu tố nghệ thuật như hội họa – sắp đặt – điêu khắc; đưa người xem ngẫm nghĩ về cách một bức tranh không nhất định phải đóng khung treo trên một bức tường, hay những chiếc cột cổng đã từng bị vứt đi, lại có thể trở thành nhân chứng lịch sử và trở thành dấu ấn nghệ thuật khó quên.
Nghệ thuật là không ngừng thăng hoa trong tư tưởng sáng tạo
Trải qua giai đoạn đầu “tìm đường” đầy khó nhọc, những năm gần đây, hội họa của Trần Nhật Thăng đã đạt đến trạng thái dòng chảy khi các tác phẩm của anh không chỉ trau dồi về nội hàm mà còn đa dạng trong phương tiện tiếp cận. Những thứ từng ngỡ bị vứt xó, từng ngỡ sẽ thuộc về dĩ vãng và bị lãng quên mãi mãi, lại có thể được “cải biến” để trở thành một sinh mệnh mới mang đến cho người thưởng lãm những chiêm nghiệm sâu sắc rằng thực tế không có “ngõ cụt” thực sự cho một hiện tượng nào cả. Mà chỉ đơn giản là sự chuyển hóa – biến hóa không ngừng nghỉ. Hội họa là thế. Trần Nhật Thăng là thế. Cứ vậy, anh – hội họa của anh thăng hoa không ngừng, khi tâm trí ấy đã đạt đến sự dung thông trong tư tưởng, và luôn tự rộng mở cho mình những con đường mới.
3 tác phẩm được sưu tập bởi Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam không chỉ minh chứng cho quá trình sáng tác nghiêm túc và bền bỉ của họa sĩ Trần Nhật Thăng, mà thông qua đó, củng cố cho niềm tin của anh về những nỗ lực chân thành, kiên định luôn được nghênh đón và ủng hộ, chỉ cần tâm thức người họa sĩ đó không tự gây ra rào cản cho chính mình bằng những tư tưởng cực đoan hay eo hẹp. 
