Bài: Phan Quốc Vinh
Ảnh: Lê Tấn Thanh
Từ những chiếc lá bàng rừng mỏng manh, nghệ nhân Võ Ngọc Hùng đã tạo nên những chiếc nón, quạt, tranh và nhiều sản phẩm thủ công độc đáo mang đậm dấu ấn Huế.
Ý tưởng “gàn” bắt đầu từ chiếc lá rừng
Câu chuyện về chiếc nón xương lá bàng bắt đầu vào năm 2018, khi từ mong muốn tạo cho nón Huế một diện mạo mới nhưng vẫn giữ hình hài quen thuộc đã gắn với vùng đất này, ông Hùng nghĩ đến việc thay lớp lá truyền thống bằng một loại vật liệu có bản lớn, đủ độ dày và đặc biệt phải sở hữu hệ gân đủ chắc để sau khi loại bỏ phần thịt lá vẫn có thể giữ nguyên cấu trúc.
Trong một chuyến đi lên đồi núi Bình Điền, ông bắt gặp những cây bàng rừng mọc dọc theo suối, những chiếc lá lớn với hệ gân nổi rõ khiến kinh nghiệm từng xử lý xương lá bồ đề trước đây trong ông lập tức bật lên một câu hỏi: liệu phần gân của loại lá rừng này có thể trở thành vật liệu để chằm nên một chiếc nón xứ Huế?
Câu hỏi tưởng đơn giản ấy lại mở ra một chuỗi dài thử nghiệm với những chuyến đi hàng chục cây số giữa rừng nhưng cuối cùng chỉ chọn được hơn chục chiếc lá đạt yêu cầu khá khắt khe: nguyên liệu phải vừa đủ già, dày, không bị sâu hay rách; nếu lá quá non, toàn bộ cấu trúc có thể phân hủy trong quá trình xử lý hay chỉ một vết hỏng nhỏ cũng có thể khiến chiếc lá rách khi phần thịt được loại bỏ.
Mỗi chiếc lá bàng rừng được tuyển chọn phải trải qua quá trình xử lý kéo dài khoảng một tháng rưỡi, trong đó phần thịt lá dần được loại bỏ để lộ ra mạng gân mảnh như ren; công đoạn chải sạch đòi hỏi người thợ phải thật nhẹ tay bởi chỉ một chút vội vàng cũng có thể làm đứt những đường gân và khiến toàn bộ công sức trước đó trở nên vô ích.
Sau khi làm sạch, xương lá tiếp tục được làm khô, định hình rồi sắp xếp trên khung nón, các đường gân phải được bố trí cân đối từ chóp xuống vành trước khi người thợ chằm chúng lại bằng kỹ thuật làm nón truyền thống. Một chiếc nón thường cần khoảng 13 đến 15 lá và nếu tính từ lúc bắt đầu xử lý nguyên liệu đến khi hoàn thiện, hành trình ấy có thể kéo dài gần hai tháng.
Trong thời đại mà công nghệ có thể rút ngắn nhiều công đoạn sản xuất, ông Hùng không phủ nhận khả năng ứng dụng kỹ thuật mới nhưng điều muốn giữ lại vẫn là phần cốt lõi của nghề thủ công, đặc biệt là những thao tác truyền thống và cách xử lý hạn chế hóa chất để thân thiện hơn với môi trường. Với ông, sự khác biệt của một sản phẩm thủ công nằm ở thời gian quan sát, cảm nhận vật liệu và kinh nghiệm của đôi tay người thợ vì mỗi chiếc lá có độ dày, hệ gân và khả năng chịu lực khác nhau nên không thể hoàn toàn áp dụng một công thức cố định.
Việc không có hai chiếc lá nào sở hữu hệ gân hoàn toàn giống nhau vì vậy cũng rất khó có hai sản phẩm giống hệt nhau, khiến mỗi chiếc nón mang dáng dấp của một tạo tác “độc bản” hơn là một món hàng làm theo khuôn mẫu được đặt hàng phổ thông – Ông Hùng cho biết thêm.
Đổi mới nhưng không rời xa truyền thống
Ngay từ đầu, mục tiêu của ông không chỉ là tạo ra một vật dụng để đội lên đầu mà còn đưa chiếc nón lá bàng rừng trở thành sản phẩm mỹ nghệ, phụ kiện thời trang và quà tặng mang dấu ấn Huế. Sau nhiều lần thất bại rồi tiếp tục cải tiến, sản phẩm đã được xử lý tốt hơn như tăng khả năng chống ẩm, chống thấm trong khi chính độ xuyên sáng từng bị xem như một nhược điểm lại trở thành yếu tố thẩm mỹ dễ nhận biết nhất.
Ông Hùng từng lý giải rằng nếu cũng từ loại lá ấy mà làm ra một sản phẩm hoàn toàn xa lạ với Huế thì chưa chắc tác phẩm đã được đón nhận bởi nón lá vốn đã là một hình ảnh gắn chặt với vùng đất nên thơ này. Thay đổi chất liệu nhưng giữ hình hài quen thuộc là cách ông làm mới sản phẩm truyền thống mà không tách nó khỏi vùng đất đã tạo nên bản sắc ấy.
Chính suy nghĩ ấy cũng phản ánh điều ông muốn nhắn gửi đến các bạn trẻ đang tìm cách đổi mới các nghề truyền thống: đổi mới phải đi cùng bản sắc địa phương, đồng thời người làm sáng tạo phải dám thử, dám làm và không sợ thất bại.
Những năm gần đây, khi các sản phẩm tương tự bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trên thị trường, ông Hùng vẫn không chọn cách chạy theo số lượng mà giữ cho mình triết lý khá giản dị: “Làm ít nhưng phải tinh. Sản phẩm không cần làm nhiều nhưng phải có ý tưởng”. Bởi với ông, giá trị của sản phẩm thủ công phải mang theo dấu ấn và có câu chuyện riêng.
Từ đại ngàn trở về phố cổ, những chiếc lá bàng rừng không chỉ biến thành một món đồ thủ công mà còn trở thành minh chứng cho cách ứng xử với di sản: truyền thống không nhất thiết phải đứng yên nhưng mỗi bước đổi mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi người sáng tạo vẫn giữ được bản sắc của nơi mình bắt đầu…
