Thu Hà
Đằng sau một vật dụng bình thường của đời sống là câu chuyện phi thường về những cuộc đời di cư, sự bền bỉ gìn giữ nghề cha ông, niềm tự hào của lớp con cháu nuôi dưỡng mạch nguồn văn hóa xứ Quảng giữa lòng Sài Gòn nghĩa tình.
Nghề bó chổi có tuổi đời hơn trăm năm với những làng nghề trải dọc khắp từ nước ta. Từ miền Bắc vào miền Trung thì có chổi đót (chổi chít) làm từ cây đót, cư dân miền Tây thì có chổi cọng dừa và chổi bông sậy. Tuy mỗi miền mỗi nguyên liệu làm chổi khác nhau, nhưng tựu trung đều tận dụng những loài cây mọc dại được ví như lộc trời cho, dưới sức sáng tạo và đôi tay khéo léo tạo nên vật dụng thiết yếu cho mọi gia đình.
Tại vùng núi Quảng Ngãi quê tôi, cây đót mọc thành từng bụi phủ xanh khắp các triền núi, lưng đồi. Vào mùa xuân, người dân trong làng lại rủ nhau lên núi, tay cầm lưỡi liềm lưng đeo gùi tre để đi thu hoạch đót. Lá đót thì dùng gói bánh, cọng đót cứng cáp với những bông đót non, xanh, chưa nở thì rất hợp để bó chổi.
Kỳ công nghề bó chổi
Đót tươi sau thu hoạch phải được phơi khô vài nắng cho “chín”, đến khi chúng chuyển sang màu vàng ươm, dai mịn, ráo nước là đạt. Theo chia sẻ của các nghệ nhân, quá trình làm chổi từ thời cha ông đến nay cũng chỉ bấy nhiêu công đoạn nhưng tất cả đều làm thủ công, và để làm ra thành phẩm đẹp đòi hỏi sức khỏe, sự nhẫn nại và tỉ mỉ của những người mới vào nghề.
Bông đót khô sẽ lần lượt trải qua các công đoạn, bao gồm tước đót, bó con chổi, bó cổ và bó cán chổi, tạo hình cánh quạt, và cuối cùng là tỉa tót làm đẹp.
Trước tiên, người thợ chọn những bông đót tốt, xé tơi mảnh sẽ giúp chổi thành phẩm bền chắc và dễ quét hơn. Kế đến là chia bông đót thành từng bó (định lượng theo nắm tay hoặc cân đo) gọi là “con chổi” rồi cột cố định bằng kẽm, dây cước. Con chổi cần có những bông cuống dài để làm cán chổi. Nhiều con chổi gộp lại sẽ tạo thành bó chổi thô.
Đến công đoạn bó cổ và bó cán chổi, trông giống như cuộc kéo co giữa người thợ và cuộn dây quấn cán chổi. Theo cách làm truyền thống, để phần cán tròn đều, cầm chắc tay, thì bó chổi thô cần được cố định bằng dây cước, kẽm. Người thợ đặt cuộn dây trên vách, kéo dài sợi dây, quấn một vài vòng trên đầu cán chổi làm điểm tựa. Họ vừa kéo căng sợi dây vừa xoay tròn cán chổi đầy chuyên nghiệp, mọi sức lực và cảm giác đều tập trung ở đôi tay để quấn cho chắc và chêm (nhập) thêm cọng đót thì cán chổi mới chặt tay và tròn đều. Thời gian để hoàn thành công việc bó chổi trung bình khoảng hơn 20 phút đối với người thợ thâm niên. Hoàn tất các công đoạn đánh dấu một cây chổi thô đã ra đời.
Chuyện nghề ở xóm chổi núp hẻm Sài Gòn
Là nghề truyền thống của quê hương, nghề bó chổi đót theo những bước chân người miền Trung tản cư đến Sài Gòn. Trong con hẻm 180 Phạm Phú Thứ gần chợ Bình Tiên (quận 6 cũ), không chỉ nổi bật bởi kiến trúc nhà ở và ẩm thực Hoa kiều mà còn nổi tiếng với tên gọi “xóm chổi“. Con đường ở đây phủ màu vàng rơm của bụi đót, những cây chổi cán nhựa đủ màu hay buộc kẽm chắc chắn giăng trước nhà, tiếng búa nện bụp bụp hòa vào tiếng dao chặt lụp bụp vào thớt gỗ như một bản hòa tấu âm thanh êm dịu.
Tôi ghé thăm xóm chổi vào một buổi chiều. Nắng trời đã nhạt nhưng tiếng búa nện, tiếng dao tề vẫn rộn rã. Vài chiếc xe đạp treo lỉnh kỉnh các loại chổi, nối đuôi nhau vào xóm. Các cô các chị vừa kết thúc một ngày buôn bán và trở về nhà. Hai dãy nhà trong xóm, chỉ có vài hộ làm nghề chổi.
Lọt thỏm giữa khung cảnh vàng ươm là vài ba cô chú trung niên. Bên này, một chú ngồi trên chiếc ghế nhựa, đôi tay thoăn thoắt bện từng bó chổi “con” thành cây chổi lớn. Bên kia, một chú đang tề bông chổi cho gọn gàng, và bên cạnh chú là một cô đang cân bông đót. Xen giữa nhịp lao động đều đặn là những câu chuyện đặc sệt chất giọng miền Trung, người này nói, người kia cười, người khác chêm thêm vài câu. Bất giác tôi cảm giác họ thật lạc quan, dẫu một thuở vàng son của nghề bó chổi đót đã xa dần, nhưng không vì thế mà những người thợ làm việc trong sự chán nản hay qua loa lấy lệ.
Theo lời kể của các cô chú, gần 50 năm gắn bó với con đường Phạm Phú Thứ cũng là ngần ấy năm miệt mài giữ nghề bó chổi. Hồi trước, nguyên con hẻm này, nhà nào cũng làm chổi, nhưng bây giờ chỉ còn lại vài hộ theo nghề. Nghề này cũng vất vả, bụi bặm, thu nhập bấp bênh nên lớp trẻ cũng không muốn theo. Chổi làm ra chủ yếu giao đến các tiệm tạp hóa, các khu chợ dân sinh, số lượng không nhiều như xưa. Tôi bèn hỏi liệu mọi người có tính chuyển nghề, thì cô chú cười hiền queo và nói rằng, nếu bỏ nghề chổi cũng không biết làm gì khác với cũng nhớ nghề nữa, nên thôi kệ làm được bao nhiêu thì vui bấy nhiêu. Mà niềm vui lớn nhất của nghề này, là lúc mấy đứa sinh viên ngành văn hóa rồi tạp chí đến phỏng vấn, chụp hình, nên thấy nghề chổi xóm mình cũng nổi tiếng chứ bộ. Mãi đến khi trở về nhà, tôi vẫn nhớ như in con đường nhuộm vàng bụi chổi và cách những người thợ chọn lạc quan giữ nghề cha ông.
Nếu có dịp lang thang đi chợ Bình Tiên vào buổi sáng, hãy ghé thăm xóm chổi trong con hẻm Phạm Phú Thứ, để hiểu hơn về nghề bó chổi trăm năm của người dân xứ Quảng.
