Bài: H.Anh
Ảnh: Heritage Guide Review
Một tấm vải lanh, 41 công đoạn, đó là hành trình kết tinh sự nhẫn nại và tri thức thủ công của người Mông ở Lùng Tám (tỉnh Tuyên Quang). Qua từng công đoạn nối tiếp nhau, sợi lanh không chỉ được chuyển hóa thành chất liệu may mặc, mà còn mang theo những kinh nghiệm, quan niệm thẩm mỹ và dấu ấn văn hóa được gìn giữ trong đời sống cộng đồng.
Nằm giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp của vùng Quản Bạ, Lùng Tám nép mình trong một thung lũng nhỏ, nơi dòng sông Miện uốn lượn qua những triền núi và bản làng của người Mông. Vùng đất này, trước đây thuộc huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, nay thuộc xã Lùng Tám, tỉnh Tuyên Quang. Giữa địa hình đá núi khắc nghiệt của miền cực Bắc, nhịp sống nơi đây gắn bó mật thiết với thiên nhiên và những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Cũng trong không gian ấy, nghề dệt lanh đã trở thành một dấu ấn văn hóa đặc trưng, đưa tên tuổi Lùng Tám vượt ra ngoài thung lũng nhỏ để đến với những người yêu mến nghề thủ công truyền thống.
Với người Mông ở Lùng Tám, vải lanh không chỉ là chất liệu may mặc mà còn gắn với những nếp sinh hoạt và quan niệm văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ trang phục thường ngày đến những nghi lễ quan trọng của đời người, sợi lanh hiện diện như một phần của mối liên hệ giữa con người với gia đình, cộng đồng và cội nguồn. Đằng sau tấm vải mộc mạc ấy là một quá trình tạo tác công phu, bắt đầu từ những thân cây lanh trên nương và được hoàn thiện qua đôi tay khéo léo của người thợ.
Để hoàn thiện một tấm vải lanh, từ trồng cây, thu hoạch đến xử lý sợi và dệt vải, quy trình 41 công đoạn được người dân Lùng Tám thực hiện tỉ mỉ. Sau khi thu hoạch, cây lanh được tước lấy phần vỏ, đem giã để loại bỏ lớp xơ thô, giữ lại những sợi dai, mảnh. Từng đoạn sợi ngắn được nối với nhau bằng tay, se thành những cuộn sợi dài rồi luộc với nước tro bếp để làm sạch, làm mềm. Khi đạt độ dai và độ mềm cần thiết, sợi được mắc lên khung cửi, đan xen thành mặt vải. Tấm vải sau khi dệt còn được cán phẳng bằng đá và gỗ, tiếp tục xử lý để bề mặt trở nên mịn hơn. Từ thân cây thô mộc đến tấm vải hoàn chỉnh là một hành trình dài của đôi tay và kinh nghiệm, trong đó mỗi công đoạn đều góp phần tạo nên chất lượng của thành phẩm.
Trên nền vải lanh, kỹ thuật vẽ sáp ong mở ra một cách tạo hoa văn đòi hỏi sự chính xác và khả năng hình dung của người thợ. Sáp được đun nóng trên bếp, giữ ở trạng thái lỏng để người thợ dùng chiếc bút nhỏ có đầu bằng đồng chấm sáp rồi đưa từng nét lên mặt vải. Đầu bút phải luôn đủ nóng, lượng sáp vừa tay để đường vẽ liền mạch, không đứt đoạn hay loang rộng. Người vẽ phải tính toán đường nét ngay từ đầu, điều chỉnh từng hình khối theo bề mặt vải và hình dung diện mạo của hoa văn khi hoàn tất. Qua sự kết hợp giữa kỹ thuật vẽ sáp, nhuộm chàm và cảm quan thẩm mỹ được bồi đắp trong đời sống cộng đồng, tấm vải lanh không chỉ có thêm họa tiết trang trí mà còn mang dấu ấn của một truyền thống tạo hình riêng, được tiếp nối qua bàn tay những người làm nghề ở Lùng Tám.
Ngày nay, ghé thăm Lùng Tám, du khách có thể tìm hiểu nghề dệt lanh tại hợp tác xã, quan sát các công đoạn tạo tác và trực tiếp trải nghiệm một số thao tác dưới sự hướng dẫn của người thợ. Những sản phẩm như khăn, túi xách, ví hay đồ trang trí từ vải lanh cũng mang đến cơ hội mang về một phần ký ức về vùng đất này. Đằng sau mỗi món đồ là hành trình dài từ cây lanh đến mặt vải, cùng kỹ thuật và kinh nghiệm được người Mông tích lũy qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, trải nghiệm ở Lùng Tám không chỉ dừng lại ở việc ngắm nhìn hay lựa chọn một sản phẩm thủ công, mà còn giúp du khách hiểu hơn về công sức, sự khéo léo và nét thẩm mỹ làm nên sắc lanh của người Mông.
Cùng Heritage Guide Review khám phá thêm về nghề dệt lanh Lùng Tám tại đây.
