Tranh minh họa: Nguyễn Thái Hùng
Tóm tắt theo Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam – Nguyễn Đổng Chi
Vào đời nhà Trần, ở châu Ái có chàng trai tên Từ Thức. Năm 20 tuổi, nhờ học giỏi, thi đỗ cao, chàng được bổ làm tri huyện ở một vùng phía Bắc. Tuy làm quan, Từ Thức vốn phóng khoáng, không thích khuôn phép nơi công đường, càng không quen chuyện nịnh trên, nạt dưới. Chàng chỉ thích uống rượu, ngâm thơ và thưởng ngoạn cảnh đẹp.
Gần nơi Từ Thức trị nhậm có một ngôi chùa lớn, quanh vườn trồng nhiều mẫu đơn. Hằng năm, vào tháng Giêng, khi hoa nở rộ đúng kỳ cúng Phật, người dân khắp nơi kéo về lễ chùa, thưởng hoa. Nhà chùa đặt lệ ai bẻ hoa hoặc làm gãy cây phải nộp tiền phạt; người không có tiền có thể bị bắt làm nô để đền nợ.
Một năm, Từ Thức cải trang thành học trò, không mang lính hầu để đi xem hội. Trong vườn chùa, chàng thấy một cô gái trẻ bị đám thủ hộ trói vào cột. Vì không biết lệ, cô đã ngắt một bông mẫu đơn bên lối đi. Không có tiền nộp phạt, cô bị giữ lại để ép người nhà đem tiền đến chuộc.
Bất bình, Từ Thức yêu cầu đám thủ hộ thả cô gái. Chúng nhất định không nghe, còn đòi đủ một quan tiền. Không muốn dùng chức quan làm lớn chuyện, chàng cởi chiếc áo ngoài đưa cho chúng thay tiền chuộc. Được trả tự do, cô gái cảm tạ ân nhân. Qua trò chuyện, Từ Thức biết nàng cũng là người châu Ái, quê ở huyện Tống Sơn. Trước khi chia tay, nàng mời chàng nếu có dịp về quê hãy ghé thăm nhà.
Vốn không thích việc dùng roi vọt trị dân, Từ Thức thường bị quan trên trách phạt. Một lần, vì để việc thu thuế chậm trễ, chàng bị viên an phủ quở mắng nặng lời. Không chịu nổi cảnh phải vì mấy bó thóc mà chịu nhục, Từ Thức trở về huyện lỵ, treo ấn tín trước công đường rồi bỏ quan. Chàng về quê thăm cha mẹ, sau đó nhớ lời mời của cô gái ở hội hoa nên lên đường tìm nàng.
Từ Thức đi khắp vùng Tống Sơn nhưng vẫn không gặp người cũ. Một hôm, từ ngọn núi cao gần cửa Thần Phù, chàng nhìn thấy giữa biển một hòn đảo tựa đóa sen. Chàng xuống thuyền ra khơi. Khi thuyền ghé đảo, Từ Thức phát hiện bên sườn núi có một cửa hang rộng. Chàng vin cây, rẽ cỏ bước vào. Hang lúc đầu tối mịt, nhưng đi sâu thêm một quãng, ánh sáng bỗng hiện ra. Trước mắt chàng là núi đá cao vút và một tòa lâu đài lộng lẫy giữa hoa thơm, cỏ lạ.
2 cô gái nhỏ mặc áo xanh chạy ra đón, vui vẻ gọi chàng là chú rể mới. Tuy ngạc nhiên, Từ Thức vẫn theo họ vào lâu đài. Một người đàn bà có dáng vẻ quý phái ra tiếp và cho biết đây là hang thứ 6 trong 36 động tiên. Bà sai người gọi một người quen cũ đến gặp chàng.
Chốc sau, một cô tiên thướt tha bước ra. Từ Thức nhận ra đó chính là cô gái từng bẻ hoa mẫu đơn năm nào. Nàng tên Giáng Hương. Chúa động cho rằng việc chàng cứu Giáng Hương rồi cất công đi tìm nàng là duyên trời sắp đặt, liền mở tiệc hoa. Ngay đêm ấy, giữa sự chứng kiến của quần tiên, Từ Thức và Giáng Hương làm lễ giao bôi. Từ đó, chàng trở thành rể cõi tiên.
Từ Thức sống ở tiên giới được 3 năm. Chàng có cuộc sống đầy đủ, ở bên người vợ xinh đẹp, hiền dịu, lại thường xuyên ngao du các động tiên và ngâm thơ. Tuy nhiên, càng lâu, chàng càng nhớ cha mẹ, bà con và quê hương. Một hôm, Từ Thức xin Giáng Hương cho mình trở về thăm nhà, hứa sau đó sẽ quay lại sống với nàng mãi mãi.
Giáng Hương khuyên chồng từ bỏ ý định vì cõi tiên và cõi tục là 2 con đường cách biệt. Nhưng nỗi nhớ nhà khiến Từ Thức ngày một tiều tụy. Nàng đành thưa chuyện với mẹ. Chúa động thương tình, cho xe mây đưa chàng trở về trần gian.
Sau khi từ biệt vợ, mẹ vợ và các bạn tiên, Từ Thức bước lên xe. Chỉ trong chớp mắt, chàng đã trở lại quê cũ. Xe mây đặt chàng xuống bên bến sông, nơi thuở nhỏ chàng thường tắm mát. Núi sông, lũy tre dường như vẫn còn đó, nhưng nhà cửa, vườn tược đã khác xưa, người trong làng cũng không còn ai quen mặt.
Từ Thức hỏi thăm cha mẹ và em gái nhưng không người nào biết. Cuối cùng, chàng đem họ tên mình hỏi các cụ già trong làng. Một người suy nghĩ hồi lâu rồi kể rằng tổ tiên từng truyền lại: gần 300 năm trước, trong làng có một người cũng tên Từ Thức, từng làm quan huyện, sau treo ấn từ quan rồi đi vào núi và mất tích.
Nghe vậy, Từ Thức mới thấm thía lời Giáng Hương. 3 năm ở cõi tiên đã tương ứng với gần 300 năm dưới trần. Cây đa chàng từng trồng trước ngõ nay đã thành cổ thụ, còn cha mẹ, người thân và người cùng thời đều đã qua đời.
Từ Thức quay lại nơi xe mây dừng nhưng xe đã biến mất. Chàng tìm đến cửa Thần Phù, mong tìm lại hang cũ để trở về động tiên. Thế nhưng cây đá đã che kín lối. Không thể trở lại với Giáng Hương, cũng chẳng còn người thân nơi quê cũ, Từ Thức cứ thế đi mãi. Về sau, không ai biết chàng đã đi đâu.
Họa sĩ Nguyễn Thái Hùng (sinh năm 1962) được biết đến với phong cách hội họa trừu tượng và lập thể giàu tính biểu đạt. Nguồn cảm hứng sáng tác của ông bắt nguồn từ mong muốn chuyển hóa những trải nghiệm thị giác và cảm xúc trước cuộc sống lên mặt toan, qua đó thể hiện những suy tư và rung cảm về thế giới xung quanh. Trong nhiều năm hoạt động nghệ thuật, ông đã tham gia các triển lãm thường niên của Hội Mỹ thuật Việt Nam, Hội Mỹ thuật Hà Nội cùng nhiều triển lãm trong và ngoài nước và đã từng được đoạt giải Nhất cuộc thi Thiết kế linh vật SEA Games 22. Bên cạnh sáng tác hội họa, họa sĩ Nguyễn Thái Hùng từng là đạo diễn phim hoạt hình, sáng tác truyện tranh và thực hiện nhiều tác phẩm minh họa.
