Lê Việt Khánh
Giữa mây mù và đá núi, những căn nhà trình tường của người Mông hiện lên như chứng nhân lặng lẽ của thời gian – mộc mạc mà thấm đẫm hồn cốt vùng cao. Được dựng bằng đất nện, gỗ rừng và đôi bàn tay khéo léo của nhiều thế hệ, mỗi bức tường đất, hàng rào đá, mái ngói âm dương đều mang trong mình câu chuyện về đời sống, phong tục và tâm hồn của người Mông nơi miền biên viễn.
Theo quan niệm truyền thống, ngôi nhà trình tường không chỉ là nơi cư trú mà còn thể hiện sự sung túc, nền nếp và vị thế của một gia đình, dòng họ. “Trình tường” nghĩa là dùng đất đầm, nện chặt trong khuôn gỗ để tạo thành những bức tường dày, vững chắc. Từ vật liệu sẵn có của núi rừng, người Mông đã tạo nên kiểu nhà thích ứng hài hòa với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt: ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè, vững chãi trước gió núi và sương lạnh.
Mái ngói âm dương là một trong những nét kiến trúc đặc trưng của nhiều vùng cao, đặc biệt trong những ngôi nhà trình tường của người Mông. Qua thời gian, màu ngói nâu đỏ dần trầm lại, hòa cùng sắc vàng của tường đất, màu xám của đá và màu xanh thẫm của núi rừng, tạo nên vẻ cổ kính rất riêng cho các bản làng miền sơn cước.
Bao quanh nhiều ngôi nhà là hàng rào đá được xếp thủ công, không cần vôi vữa. Người Mông tận dụng những phiến đá có sẵn trên nương rẫy, khéo léo đặt chồng lên nhau để tạo thành bức tường vững chãi, vừa bảo vệ ngôi nhà khỏi gió lạnh, thú rừng, vừa ngăn trâu bò xâm phạm ruộng vườn. Nhưng hơn cả công năng, hàng rào đá còn là biểu tượng của sự bền bỉ, cần cù và gắn bó giữa con người với đá núi. Trong đời sống vùng cao, người đàn ông biết dựng nhà, xếp rào, làm nên một tổ ấm vững vàng cũng được xem là người khéo léo, có trách nhiệm với gia đình.
Trên cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang, thiên nhiên rộng lớn, địa hình hiểm trở và khí hậu khắc nghiệt đã in dấu rõ nét trong kiến trúc nhà ở của người Mông. Những ngôi nhà trình tường thường nằm nép mình dưới thung lũng, bên lối nhỏ quanh co, giữa những bờ rào đá rêu phong. Từ xa nhìn lại, sắc vàng sậm của tường đất, mái ngói âm dương và nền đá xám tạo nên một không gian vừa mộc mạc, vừa giàu chất thơ. Đó không chỉ là nơi sinh sống, mà còn là cách người Mông đối thoại với thiên nhiên, thích nghi với núi đá và lưu giữ nếp sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh nhà trình tường, mái ngói âm dương và bờ rào đá đã đi vào thơ ca, phim ảnh, trở thành biểu tượng thị giác của miền cao nguyên đá.
Tuy vậy, cùng với sự phát triển của đời sống và sự tiện lợi của vật liệu xây dựng hiện đại, nhiều nếp nhà truyền thống đang dần thay đổi. Tường gạch, mái tôn, tấm lợp xi măng xuất hiện ngày càng nhiều, thay thế cho tường đất, mái ngói âm dương trong không ít bản làng. Kiến trúc nhà ở của người Mông về cơ bản vẫn giữ bố cục quen thuộc, nhưng chất liệu đất nện và ngói truyền thống – những yếu tố từng tạo nên vẻ hài hòa với cảnh quan – đang dần thưa vắng.
Ở thôn Pả Vi Hạ, xã Mèo Vạc, tỉnh Tuyên Quang, Làng văn hóa du lịch cộng đồng dân tộc Mông được xây dựng như một nỗ lực gìn giữ và giới thiệu kiến trúc truyền thống tới du khách. Dẫu vậy, trong nhiều bản làng, những ngôi nhà trình tường nguyên bản với mái ngói âm dương không còn dễ gặp như trước. Sự đổi thay ấy đặt ra câu hỏi về cách bảo tồn những giá trị kiến trúc bản địa trong nhịp sống hiện đại: bảo tồn không phải để giữ mọi thứ bất biến, mà để những dấu xưa vẫn có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
Bộ ảnh này là một lát cắt đầy lắng đọng về những nếp nhà trình tường, những mái ngói âm dương và hàng rào đá đang lặng lẽ kể chuyện giữa núi rừng. Giữa lằn ranh của ký ức và phai mờ, mỗi mái nhà, mỗi bức tường đất, mỗi viên đá xếp tay đều nhắc chúng ta về một di sản cần được nâng niu, gìn giữ.
