Bài: H.Anh
Ảnh: Heritage Guide Review
Nhắc đến xứ Nẫu (trước kia là tỉnh Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai), nhiều người sẽ nghĩ ngay đến hào khí Tây Sơn, những bài quyền cổ truyền hay những bãi biển xanh của Quy Nhơn. Thế nhưng, trước khi trở thành vùng đất gắn liền với những trang sử hào hùng ấy, nơi đây từng là trái tim của vương quốc Champa suốt gần năm thế kỷ. Ngày nay, những ngọn tháp Chăm vẫn lặng lẽ hiện diện giữa đồng bằng, trên các triền đồi hay nép mình bên làng xóm như những chứng nhân của một nền văn minh đã lùi vào lịch sử. Và cũng từ những viên gạch đỏ nhuốm màu thời gian ấy, bức tranh về văn hóa Champa dần hiện lên, trọn vẹn và sống động. Hãy cùng Heritage Guide Review tham quan một số công trình kiến trúc đặc sắc này nhé!
Thủ đô 500 năm của vương quốc Champa hưng thịnh
Ít ai biết rằng, từ thế kỷ XI đến XV, vùng đất Bình Định xưa từng là kinh đô Vijaya – trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa quan trọng nhất của vương quốc Champa. Chính gần 500 năm hưng thịnh ấy đã để lại cho nơi đây một kho tàng di sản đồ sộ, trong đó nổi bật nhất là hệ thống tháp Chăm hiện vẫn còn 8 cụm với 14 ngọn tháp, phân bố trong bán kính chỉ vài chục cây số, tạo nên một trong những không gian di sản Champa có mật độ dày đặc nhất Việt Nam.
Nhưng những ngọn tháp không xuất hiện một cách ngẫu nhiên. Chúng được dựng lên trong thời kỳ rực rỡ nhất của Champa, khi vương quốc này chịu ảnh hưởng sâu sắc của Ấn Độ giáo và phát triển mạnh mẽ về kiến trúc, điêu khắc cũng như tín ngưỡng. Mỗi công trình không chỉ đánh dấu sự hiện diện của một vương triều, mà còn phản chiếu thế giới quan, niềm tin và trình độ kỹ thuật của cả một nền văn minh.
Tháp Chăm – Đỉnh cao nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Champa
Nhìn từ xa, những ngọn tháp Chăm hiện lên với dáng vẻ uy nghi, nổi bật giữa những gò đồi cao như đang hướng thẳng lên bầu trời. Nhưng chỉ khi đến gần, người ta mới cảm nhận hết vẻ đẹp của chúng.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, chính giai đoạn Champa định đô tại Vijaya đã hình thành nên “phong cách Bình Định” – một bước phát triển chín muồi của nghệ thuật kiến trúc Champa. Khác với vẻ thanh thoát của các tháp Champa thời kỳ đầu, những công trình ở đây mang quy mô lớn hơn, hình khối khỏe khoắn và bề thế. Mỗi ngọn tháp không chỉ là một công trình kiến trúc, mà là một tác phẩm điêu khắc hoàn chỉnh, nơi từng đường nét, từng lớp gạch và từng mảng chạm khắc hòa quyện thành một tổng thể thống nhất.
Điều khiến các nhà nghiên cứu đến nay vẫn không ngừng tìm hiểu còn nằm ở kỹ thuật xây dựng đầy bí ẩn của người Chăm. Những viên gạch được xếp khít đến mức gần như không nhìn thấy mạch vữa, liên kết với nhau thành những khối kiến trúc bền vững suốt hàng trăm năm. Trải qua chiến tranh, mưa nắng và sự bào mòn của thời gian, nhiều ngọn tháp vẫn đứng sừng sững, minh chứng cho trình độ xây dựng đáng kinh ngạc của những người thợ Champa.
Có lẽ cũng bởi vậy mà mỗi viên gạch nơi đây không chỉ mang dấu vết của đất, nước và lửa, mà còn lưu giữ bàn tay, trí tuệ và óc thẩm mỹ của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ.
Những ngôi nhà của thần linh
Đối với người Chăm, tháp không được xây dựng để ở, cũng không phải là thành lũy phòng thủ. Đó là không gian linh thiêng dành cho thần linh, nơi kết nối con người với thế giới tâm linh.
Bên trong mỗi ngọn tháp thường thờ thần Shiva hoặc các biểu tượng như Linga – Yoni, trong khi bên ngoài là những hình tượng Garuda, Apsara hay các linh vật được chạm khắc công phu. Mỗi chi tiết đều mang một ý nghĩa riêng, góp phần tạo nên thế giới biểu tượng phong phú của văn hóa Champa.
Chính vì thế, khi đứng trước một ngọn tháp, điều hiện ra không chỉ là vẻ đẹp của gạch đá, mà còn là cả một hệ thống tín ngưỡng, nghệ thuật và tư duy kiến trúc được người Chăm gửi gắm qua từng đường nét.
Trong hệ thống 8 cụm với 14 ngọn tháp Champa còn lại trên vùng đất này, Tháp Bánh Ít và Tháp Đôi là hai đại diện tiêu biểu cho những giá trị mà nền văn minh Champa để lại. Nếu Tháp Bánh Ít, nằm trên ngọn đồi cao ở Tuy Phước Bắc, là minh chứng cho đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc Champa thời Vijaya với quần thể bốn ngọn tháp hài hòa giữa thiên nhiên và công trình, thì Tháp Đôi giữa lòng Quy Nhơn lại phản ánh một giai đoạn giao thoa văn hóa, khi nghệ thuật Champa tiếp thu có chọn lọc những ảnh hưởng từ Khmer để tạo nên một phong cách rất riêng. Dẫu mang những nét riêng, cả hai đều là những mảnh ghép giúp hoàn thiện bức tranh về Champa – một nền văn minh từng phát triển rực rỡ trên mảnh đất này và vẫn còn hiện diện qua từng viên gạch nhuốm màu thời gian.
Hàng trăm năm đã trôi qua kể từ ngày vương quốc Champa lùi vào quá khứ, nhưng dấu ấn của nền văn minh ấy vẫn hiện diện trên vùng đất này. Những ngọn tháp không chỉ trở thành biểu tượng của di sản, mà còn là một phần trong đời sống và ký ức của người dân địa phương.
Có lẽ cũng vì vậy mà hành trình khám phá những ngọn tháp Champa không chỉ là chuyến đi tìm về những công trình cổ. Đó còn là hành trình lần theo dấu vết của một vương quốc từng hưng thịnh, để hiểu rằng trước khi nơi đây được biết đến là miền đất võ, đã từng có một nền văn minh rực rỡ đặt nền móng cho bản sắc văn hóa của vùng đất này.
Độc giả yêu thích văn hóa Chăm có thể xem thêm nhiều gợi ý du lịch thú vị khác tại đây.
