Đức Tiến
Giữa những khu đô thị ngày càng dày đặc cao ốc, nhiều ngôi trường được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX vẫn hiện diện ở một số đô thị lớn trên khắp đất nước. Mái ngói dốc, hành lang dài, cửa gỗ cao và những khoảng sân nhiều cây xanh tạo nên diện mạo rất khác so với trường học hiện đại.
Trường Quốc Học Huế, THPT Chu Văn An ở Hà Nội hay THPT chuyên Lê Hồng Phong tại TP. Hồ Chí Minh là những công trình thường được nhắc đến khi nói về kiến trúc trường học có lịch sử lâu đời. Mỗi trường được xây dựng trong một thời điểm và mang những đặc điểm kiến trúc riêng, nhưng đều cho thấy cách kiến trúc thời kỳ Pháp thuộc dần thích nghi với khí hậu, cảnh quan và điều kiện sử dụng tại Việt Nam.
Giá trị của những công trình này vì thế không chỉ nằm ở tuổi đời. Qua nhiều thế hệ học sinh, chúng đồng thời trở thành nơi lưu giữ lịch sử giáo dục, ký ức đô thị và những kinh nghiệm thiết kế vẫn còn đáng tham khảo cho trường học ngày nay.
Sự kết hợp giữa kiến trúc phương Tây và điều kiện bản địa
Kiến trúc Đông Dương hình thành trong quá trình các kiến trúc sư tìm cách điều chỉnh những nguyên tắc thiết kế phương Tây cho phù hợp với điều kiện khí hậu và văn hóa tại Đông Dương. Thay vì sao chép hoàn toàn những tòa nhà ở châu Âu, nhiều công trình sử dụng mái dốc, hiên rộng, hành lang và hệ cửa có khả năng thông gió tốt hơn.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với trường học. Một lớp học tập trung đông người trong điều kiện khí hậu nóng ẩm cần ánh sáng nhưng đồng thời phải hạn chế nắng chiếu trực tiếp và tạo điều kiện cho không khí lưu chuyển.
Vì vậy, ở nhiều trường cũ có thể bắt gặp những ô cửa cao, cửa chớp gỗ và hành lang chạy dọc theo các phòng học. Khi mở cửa ở nhiều phía, gió có thể đi xuyên qua lớp học, giúp giảm tình trạng tích tụ không khí nóng. Trần cao cũng tạo thêm khoảng không để luồng khí nóng dịch chuyển lên phía trên.
Hành lang không chỉ phục vụ giao thông. Khoảng đệm này giúp che nắng cho tường và cửa sổ, hạn chế mưa tạt vào phòng học, đồng thời tạo nơi để học sinh di chuyển và sinh hoạt trong những ngày thời tiết bất lợi.
Mái ngói dốc cũng phù hợp với điều kiện mưa nhiều. Phần mái vươn ra khỏi tường tạo bóng râm cho mặt đứng, trong khi kết cấu mái cao giúp giảm lượng nhiệt truyền trực tiếp xuống không gian phía dưới. Đây đều là những giải pháp đơn giản nhưng có ý nghĩa trong thời kỳ chưa có điều hòa nhiệt độ.
Mỗi ngôi trường mang một diện mạo riêng
Không phải mọi ngôi trường trăm tuổi đều có thể được xếp vào một phong cách kiến trúc giống nhau. Chính lịch sử xây dựng khác nhau khiến mỗi công trình có một diện mạo và câu chuyện riêng.
Quốc Học Huế được thành lập năm 1896, nằm bên bờ sông Hương. Những dãy nhà màu đỏ sẫm, mái ngói và khoảng sân rộng nhiều cây xanh đã trở thành hình ảnh quen thuộc của ngôi trường. Bên cạnh giá trị kiến trúc, nơi đây còn gắn với nhiều nhân vật quan trọng trong lịch sử và giáo dục Việt Nam.
Tại Hà Nội, THPT Chu Văn An nằm trên khuôn viên rộng gần Hồ Tây. Tiền thân của trường là Trường Bưởi, được thành lập đầu thế kỷ XX. Khuôn viên với nhiều cây cổ thụ, các dãy nhà cũ và công trình kiến trúc được xây dựng qua nhiều thời kỳ tạo nên một không gian có lớp lang lịch sử rõ rệt.
Ở TP.HCM, THPT chuyên Lê Hồng Phong, tiền thân là Collège de Petrus Ký, cũng là một công trình giáo dục có lịch sử gần một thế kỷ. Các dãy nhà bao quanh sân trường, mái ngói, hành lang và cửa cao vừa tạo nên đặc trưng kiến trúc vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng trong khí hậu nóng của Nam Bộ.
Ba ngôi trường không hoàn toàn giống nhau về phong cách hay lịch sử hình thành. Tuy nhiên, điểm chung dễ nhận thấy là kiến trúc không đứng tách biệt khỏi khuôn viên mà được tổ chức cùng sân trường, cây xanh và các khoảng mở.
Hành lang, cửa sổ và sân trường tạo nên vẻ đẹp khó nhầm lẫn
Sức hấp dẫn của những ngôi trường cũ không nhất thiết đến từ những chi tiết trang trí cầu kỳ. Nhiều hình ảnh quen thuộc nhất lại rất đơn giản: một dãy hành lang kéo dài, ô cửa gỗ đã bạc màu, mái ngói phía sau tán cây hoặc nắng chiều đổ xuống nền gạch.
Các cửa sổ cao tạo nên nhịp điệu đều đặn trên mặt đứng công trình. Hành lang sâu làm xuất hiện sự chuyển tiếp liên tục giữa vùng sáng và vùng tối. Khi nắng thay đổi trong ngày, cùng một góc trường có thể mang những sắc thái rất khác nhau.
Cây xanh cũng là một phần quan trọng của không gian ấy. Phượng, xà cừ hay những cây lâu năm không chỉ tạo bóng mát mà còn làm giảm cảm giác khô cứng của các khối nhà. Qua nhiều thập kỷ, cây và kiến trúc cùng phát triển, đến mức rất khó hình dung ngôi trường nếu thiếu đi một trong hai.
Đây cũng là lý do những trường học lâu đời thường xuất hiện trong ảnh kỷ yếu, phim ảnh hay các bộ ảnh về thành phố. Không cần dựng thêm nhiều bối cảnh, bản thân hành lang, cầu thang, cửa sổ và sân trường đã chứa đủ dấu hiệu để gợi nhắc về tuổi học trò.
Kiến trúc trở thành một phần của ký ức học sinh
Đối với người từng học tại những ngôi trường lâu đời, ký ức về trường thường không chỉ gắn với lớp học hay thầy cô. Nó còn nằm trong những địa điểm rất cụ thể: một góc hành lang thường đứng chờ bạn, bậc cầu thang dẫn lên lớp, hàng cây ngoài cửa sổ hay khoảng sân nơi cả trường tập trung vào mỗi sáng.
Kiến trúc vì vậy tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành ký ức. Một dãy nhà được sử dụng liên tục qua nhiều thế hệ có thể chứng kiến những hoạt động gần như không thay đổi: học sinh đến trường vào buổi sáng, tiếng trống báo tiết, giờ ra chơi hay những buổi lễ cuối năm.
Điều đặc biệt là nhiều thế hệ khác nhau có thể cùng nhận ra một địa điểm. Người từng học ở trường cách đây vài chục năm và học sinh hiện tại có thể đứng dưới cùng một mái hiên, đi qua cùng một cầu thang hoặc chụp ảnh trước cùng một dãy nhà.
Sự tiếp nối ấy khiến trường học khác với nhiều loại công trình di sản khác. Đây không phải nơi chỉ được bảo tồn để tham quan mà vẫn thực hiện chức năng ban đầu mỗi ngày. Những lớp học cũ tiếp tục có học sinh, sân trường tiếp tục có giờ ra chơi và kiến trúc tiếp tục trở thành một phần của đời sống.
Bảo tồn trường cũ không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ
Những ngôi trường có tuổi đời hàng chục hoặc hàng trăm năm cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề thực tế. Kết cấu xuống cấp, nhu cầu tăng số lượng phòng học, yêu cầu phòng cháy chữa cháy, hệ thống điện nước và những tiêu chuẩn giáo dục mới đều đòi hỏi công trình phải được sửa chữa hoặc bổ sung.
Bài toán đặt ra là làm sao cải tạo mà không làm mất những yếu tố tạo nên giá trị của công trình. Nếu thay toàn bộ cửa gỗ bằng vật liệu không phù hợp, phá bỏ hành lang để tăng diện tích phòng hay xây thêm những khối nhà có tỷ lệ quá khác biệt, không gian ban đầu có thể bị thay đổi đáng kể.
Ngược lại, bảo tồn cũng không đồng nghĩa với việc biến trường học thành một bảo tàng bất tiện cho người sử dụng. Các công trình vẫn cần đáp ứng nhu cầu học tập hiện đại. Vì vậy, việc khảo sát giá trị từng hạng mục trước khi cải tạo, lựa chọn vật liệu phù hợp và bố trí công trình mới có sự liên hệ với tổng thể cũ là những vấn đề cần được cân nhắc.
Đây cũng là bài học đáng chú ý đối với kiến trúc trường học hiện nay. Những giải pháp như hành lang rộng, cửa mở nhiều hướng, sân trong, mái che và cây xanh không chỉ mang giá trị hoài cổ. Chúng vẫn có thể góp phần giảm nắng, hỗ trợ thông gió và tạo thêm không gian sinh hoạt cho học sinh.
Những ngôi trường lưu giữ nhiều hơn một phong cách kiến trúc
Giá trị của một ngôi trường trăm tuổi không chỉ nằm ở màu tường, mái ngói hay những ô cửa đã cũ. Điều quan trọng hơn là công trình đã cùng tồn tại với thành phố và với nhiều thế hệ học sinh trong một khoảng thời gian đủ dài để trở thành một phần của ký ức cộng đồng.
Bởi vậy, khi bảo tồn những ngôi trường lâu đời, thứ được giữ lại không chỉ là một mẫu kiến trúc của quá khứ. Đó còn là không gian nơi lịch sử giáo dục vẫn tiếp tục diễn ra mỗi ngày, nơi những thế hệ học sinh mới học tập trong chính những căn phòng mà nhiều thế hệ trước từng đi qua.
Có lẽ đó cũng là nét đặc biệt nhất của những ngôi trường trăm tuổi. Công trình có thể đã cũ, nhưng khi tiếng trống trường vẫn vang lên, hành lang vẫn đông học sinh vào giờ ra chơi và những lớp học vẫn sáng đèn mỗi sáng, di sản ấy vẫn đang tiếp tục một đời sống của riêng mình.
