Heritage tổng hợp
Nghệ thuật văn hóa dân gian không chỉ là những hình thức diễn xướng giải trí thuần túy mà còn là tấm gương phản chiếu sinh động đời sống lao động, tâm linh và cấu trúc xã hội truyền thống của người Việt. Dù tồn tại dưới hình thức nào, các loại hình nghệ thuật dân gian đã thực sự trở thành những lăng kính rực rỡ, giúp thế giới thấu hiểu chiều sâu tâm hồn của dân tộc trên mảnh đất hình chữ S. Dưới đây, kính mời quý độc giả cùng Heritage tìm hiểu chiều sâu của 8 loại hình biểu diễn nghệ thuật dân gian Việt Nam độc đáo nhất.
Việt Nam với nhiều loại hình nghệ thuật văn hóa dân gian đa sắc màu
(Ảnh: Thanh Hiền)
1. Chèo – Nghệ thuật dân gian vùng Đồng bằng Bắc Bộ
Hình thành và phát triển từ khoảng thế kỷ thứ X, chèo là loại hình nghệ thuật dân gian Việt Nam phổ biến ở vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Các vở chèo được người nghệ nhân lấy cảm hứng từ những câu chuyện thần thoại hay tích cổ truyền miệng dân gian về những số phận bi thương, mối tình chưa thể nên duyên, thói xấu của người đời… Đây đều là những câu chuyện dễ tác động đến cảm xúc người xem. Tính trữ tình và niềm tự hào dân tộc phản ánh rõ nét qua từng tác phẩm được biểu diễn ở sân đình và được công chúng đón nhận nhiệt tình.
Đặc biệt, theo tôn chỉ “phi trống bất thành chèo”, tiếng trống giòn giã là linh hồn dẫn dắt nhịp độ của sân khấu, là âm thanh đặc trưng của nghệ thuật chèo Việt Nam. Lễ hội mùa xuân hay lúc nông nhàn là thời điểm biểu diễn phổ biến của hoạt động nghệ thuật này. Lúc này, dân làng ùa về sân đình trong nhịp trống hào hùng, lắng nghe tiếng hát, tiếng đàn và chiêm ngưỡng điệu múa uyển chuyển của người nghệ nhân, dệt nên một nếp sinh hoạt văn hóa không thể tách rời.
Biểu diễn vở chèo Quan âm Thị Kính
(Ảnh: Xuân Vinh)
2. Đờn ca tài tử – Nghệ thuật dân gian vùng Đồng bằng Sông Cửu Long
Đờn ca tài tử là loại hình nghệ thuật dân gian Việt Nam đặc sắc, phổ biến ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Xuất hiện khoảng 100 năm trước, các loại nhạc cụ được sử dụng trong loại hình nghệ thuật này bao gồm: đàn kìm, đàn cò, đàn tranh và đàn bầu. Đúng như tên gọi, đây là hình thức kết hợp hài hòa giữa ngón đàn điêu luyện và giọng ca mộc mạc, thường được biểu diễn mang tính chất ngẫu hứng sau những giờ lao động trên miệt vườn sông nước.
Được biết đến như loại hình văn hóa dân gian có sức sống mãnh liệt nhất trong cộng đồng thời hiện đại, hiện đờn ca tài tử đã trở thành một nét văn hóa hấp dẫn du khách bốn phương. Năm 2013, đờn ca tài tử đã được UNESCO suy tôn là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, góp phần đưa tinh thần hào sảng của phương Nam vươn xa toàn cầu. Nếu bạn có ghé thăm miền Tây, đừng bỏ lỡ cơ hội thưởng thức trực tiếp loại hình nghệ thuật này nhé.
Trình diễn Đờn ca tài tử tại Làng Văn hóa Du lịch các dân tộc Việt Nam
(Ảnh: Báo Dân Tộc)
3. Ca trù – Nghệ thuật dân gian miền Bắc và Bắc Trung Bộ
Tồn tại với nhiều tên gọi khác như hát ả đào, hát cô đầu, hát nhà trò, hát nhà tơ…, ca trù là loại hình nghệ thuật dân gian phổ biến ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ.
Ca trù là dạng nghệ thuật biểu diễn dùng nhiều thể văn chương như thể phú, thể truyện, thể ngâm, nhưng thể văn chương phổ biến nhất là “hát nói”. Đó cũng là lý do mà tồn tại câu nói, “Không có đào nương bất thành ca trù”. Tiếng ngâm nga mang giai điệu đặc thù của các đào nương hòa quện vào các nhạc cụ truyền thống như đàn đáy, phách, trống… đã trở thành nét hấp dẫn tuyệt vời của loại hình nghệ thuật này.
Thàng 10/2009, ca trù đã được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể nhân loại.
Nhóm Đình Làng Việt biểu diễn ca trù
(Ảnh: Mai An)
4. Tuồng – Nghệ thuật dân gian miền Trung Việt Nam
Tuồng hay còn gọi là hát bộ, hát bội là loại hình nghệ thuật dân gian phổ biến ở miền Trung Việt Nam. Các vở tuồng truyền thống thường xoay quanh chủ đề trung quân ái quốc, tôn vinh những tấm gương xả thân vì đại nghĩa, và truyền tải bài học đạo lý nhân sinh sâu sắc. Do đó, âm hưởng của nghệ thuật Tuồng thường rất hào hùng và bi tráng có thể nói, đây là một đặc trưng của nghệ thuật Tuồng. Ngoài ra, diễn xuất, phục trang và hóa trang đầy tính ước lệ cũng là một đặc trưng độc đáo khác của Tuồng.
Hai địa phương có nghệ thuật tuồng phát triển nhất ở miền Trung Việt Nam là Huế và Bình Định. Đây là những nơi nghệ thuật Tuồng trở nên đặc sắc và có tính bác học cao với lỗi diễn xuất, hát múa đạt tới đỉnh cao.
Trích đoạn “Đào Tam Xuân đề cờ”
(Ảnh: Đoàn Thắng)
5. Hát xoan – Nghệ thuật dân gian vùng Đất Tổ – Phú Thọ
Hát xoan là hình thức nghệ thuật dân gian kết hợp đồng thời ca nhạc, hát và múa nhằm phục vụ nhu cầu tín ngưỡng cộng đồng. Còn được gọi là “hát cửa đình” hay “khúc môn đình”, loại hình này bám rễ sâu vào vùng Đất Tổ Phú Thọ thời đại các vua Hùng.
Trong Hát Xoan, điệu múa luôn đóng vai trò minh họa sắc nét cho lời ca, đan xen giữa nghi thức hát tế lễ và hát giao duyên. Hát xoan được trình diễn theo các làn điệu cổ có cấu trúc chặt chẽ, bảo tồn qua nhiều thế hệ.
Hát xoan Phú Thọ không chỉ là nghệ thuật dân gian Việt Nam mà còn là di sản văn hóa phi vật thể đại diện cho nhân loại
(Ảnh: Anh Tuấn)
6. Dân ca quan họ Bắc Ninh – Nghệ thuật dân gian vùng đất Bắc Ninh
Dân ca quan họ là biểu tượng nghệ thuật âm nhạc truyền thống của người dân vùng Bắc Ninh – Bắc Giang. Nét quyến rũ bậc nhất của hình thức này là lối hát đối đáp giao duyên không cần nhạc đệm giữa các “liền anh, liền chị”. Những lời ca xoay quanh tình yêu lứa đôi, tình đất nước được cất lên với kỹ thuật “vang, rền, nền, nảy” đòi hỏi sự tinh tế tột bậc. Dân ca quan họ không chỉ là nghệ thuật đơn thuần, mà còn phản ánh mỹ tục kết giao cộng đồng văn minh, đằm thắm của người quan họ.
Mỗi mùa xuân – thu, Bắc Ninh lại vang lên những tiếng ca ngọt ngào và trữ tình làm sôi nổi làng xóm, xua tan mỏi mệt trong những tháng ngày lao động không ngừng nghỉ. Quan họ là tiếng ca cần được gìn giữ, tôn vinh nét sinh hoạt cộng đồng.
Năm 2009, Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể Đại diện của Nhân loại.
Liền chị quan họ – Nét đẹp nghệ thuật dân gian Việt Nam
(Ảnh: daidoanket.vn)
7. Múa rối nước – Nghệ thuật dân gian vùng Đồng bằng Bắc Bộ
Sân khấu múa rối nước là một sáng tạo độc bản tuyệt diệu của nền văn minh lúa nước châu thổ sông Hồng. Đây là nghệ thuật trình diễn “sân khấu không người” trên mặt hồ thủy đình. Thông qua hệ thống sào và dây ẩn dưới mặt nước, người nghệ nhân lão luyện đã thổi hồn vào những chú Tễu, anh nông dân, con trâu đi cày. Hòa chung với nền nhạc gõ truyền thống, múa rối nước đem đến cho khán giả một bức tranh sinh hoạt làng quê thân thương và huyền ảo.
Tất cả những điều này khiến cho múa rối gần gũi, thân thương với người dân trong nước, đồng thời trở thành một cách thức khám phá cuộc sống, văn hóa miền Bắc Việt Nam vô cùng cùng thú vị với người nước ngoài.
Sân khấu múa rối nước là loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc
(Ảnh: CINET 2011)
8. Hát Then – Nghệ thuật dân gian của đồng bào Tày, Nùng, Thái
Theo quan niệm dân gian, “Then” có nghĩa là “Thiên” (trời), do đó Hát Then là giai điệu thiêng liêng dùng để giao tiếp với đấng thần linh. Đây là nghệ thuật diễn xướng tín ngưỡng đặc sắc của đồng bào Tày, Nùng, Thái miền biên viễn. Nghệ thuật diễn xướng tín ngưỡng dân gian này ẩn chứa và phô diễn những giá trị lịch sử, văn hóa lâu đời của các đồng bào Tày, Nùng, Thái.
Bên cây đàn tính làm từ quả bầu khô, những câu ca được xuất phát từ cuộc sống lao động, mang những giá trị văn hóa đặc sắc, những lời ngợi ca đạo đức, phê phán thói xấu gửi gắm đến người xem. Hát Then thường diễn ra vào các dịp lễ quan trọng như: lễ cầu mùa, cầu yên,… trở thành điểm tựa tâm linh và tinh thần vô giá của cộng đồng các dân tộc phía Bắc.
Nghệ nhân đang say sưa hát then
(Ảnh: Jean-Pierre Dalbéra)
Mỗi loại hình nghệ thuật dân gian Việt Nam là một hạt ngọc thô được mài giũa qua tiến trình lịch sử, trở thành biểu tượng kiêu hãnh của văn hóa quốc gia. Việc gìn giữ và lan tỏa các di sản biểu diễn này không chỉ khẳng định bản sắc dân tộc mà còn trao gửi cho bạn bè thế giới những phương thức biểu đạt nghệ thuật vô giá.
Bài viết liên quan:
- Hình tượng dê trong nghệ thuật cổ đại Việt Nam
- Nghệ thuật Tuồng trên đất Bình Định
- Những chiếc nôi nuôi dưỡng nền nghệ thuật dân gian Việt Nam
- Duyên dáng các điệu múa dân gian ba miền
