Phan Huy
Về với Đất Tổ những ngày tháng Ba âm lịch, trong không khí lễ hội sôi nổi khắp các sườn đồi Nghĩa Lĩnh, bước chân lữ khách sẽ dễ dàng bị lôi cuốn bởi một loại hình nghệ thuật đặc sắc mang tên Hát Xoan. Giữa dòng người nô nức hướng về cội nguồn dân tộc, tiếng trống phách rộn ràng hòa cùng giọng hát trong trẻo của các đào, kép Xoan vang lên từ phía các ngôi đình cổ như một lời mời gọi thiết tha, dẫn lối chúng ta trở về với những miền ký ức xa xăm từ thuở các Vua Hùng dựng nước. Trong không gian linh thiêng ấy, Xoan không chỉ là một điệu hát mà còn là nhịp đập của lịch sử, là sự hội tụ của tinh hoa văn hóa vùng trung du Bắc Bộ vốn đã được bảo tồn và trao truyền qua hàng chục thế hệ.
Huyền thoại kể rằng Hát Xoan vốn có tên gốc là điệu hát Xuân, gắn liền với những điển tích đầy nhân văn về tình người và lòng thành kính đối với thần linh. Điển hình nhất là câu chuyện nàng Quế Hoa dùng tiếng hát của mình để giúp Hoàng hậu của Vua Hùng thứ 6 an thai và vượt cạn bình an khi nhà vua đang trên đường du xuân qua thôn An Thái. Sự kiện mầu nhiệm đó không chỉ mang lại niềm vui cho vương triều mà còn đặt nền móng cho một loại hình nghệ thuật nghi lễ độc đáo gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Để tránh phạm húy tên gọi của Hoàng hậu, người dân đã thành kính đọc chệch chữ Xuân thành Xoan, một danh từ vừa gợi cảm giác mộc mạc, vừa chứa đựng sự tôn nghiêm của một di sản gắn liền với đền đài, miếu mạo.
Sức hấp dẫn của Hát Xoan nằm ở cấu trúc trình diễn vô cùng chặt chẽ và tinh tế, đưa người xem đi qua nhiều tầng cung bậc cảm xúc từ trang trọng đến rộn ràng. Một buổi hát Xoan thường được tổ chức theo trình tự ba chặng chính với tổng cộng 31 làn điệu khác nhau, khởi đầu bằng chặng Hát Thờ đầy uy nghiêm. Những lối hát như Nhập tịch mời vua, Giáo trống hay Thơ nhang được thực hiện trong lòng đình với vẻ thành kính tuyệt đối. Tiếng trống dập dìu cùng lời ca vang vọng như một lời khẩn cầu thiêng liêng, mời gọi linh hồn các vị vua và thần linh về dự hội, chứng giám cho tấm lòng hiếu thảo và mong ước thái bình của con cháu Đất Tổ.
Sau phần nghi lễ, không gian chuyển sang chặng Hát Quả Cách với 14 bài bản mang tính tự sự và triết lý sâu sắc. Mỗi quả cách là một bức tranh sinh động mô phỏng đời sống lao động của tứ dân chi nghiệp gồm Sĩ, Nông, Công, Thương. Những lời ca trong chặng này không chỉ cầu chúc cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu mà còn thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn và những bài học làm người quý báu. Nghệ thuật Xoan ở đây thể hiện ở sự kết hợp giữa thơ ca, nhạc khí và các điệu múa minh họa giản dị nhưng đầy sức biểu cảm, khiến người nghe cảm nhận được hơi thở của cuộc sống nông nghiệp trù phú ven bờ sông Lô, sông Thao.
Phần sôi động và nhận được nhiều sự mong đợi nhất chính là chặng Hát Hội diễn ra ngoài sân đình, nơi khoảng cách giữa người diễn và người xem hoàn toàn xóa nhòa. Đây là không gian của sự tự do, trẻ trung với những lối hát trao duyên tình tứ như Bỏ bộ, Xin huê, Đố chữ và đặc biệt là điệu Mó cá đầy kịch tính. Trong điệu múa này, các đào Xoan vây thành vòng tròn tượng trưng cho chiếc lưới, còn các kép nam đóng vai những chú cá đang cố gắng tìm đường thoát thân. Những tiếng cười rộn rã, những ánh mắt đưa duyên sắc sảo đã biến sân đình trở thành một ngày hội của tình yêu và sức sống mãnh liệt, khẳng định giá trị cộng đồng bền chặt của nghệ thuật Xoan.
Một nét đẹp nhân văn khác khiến Hát Xoan trở thành một di sản độc bản chính là tục kết nước nghĩa giữa phường Xoan và làng sở tại. Với nguyên tắc dân anh và dân em luôn coi nhau như người một nhà, không được kết hôn để giữ trọn đạo nghĩa, Hát Xoan đã tạo ra một mạng lưới văn hóa gắn kết vô cùng bền bỉ. Mối quan hệ này không chỉ dựa trên tiếng hát mà còn là sự sẻ chia, hỗ trợ lẫn nhau trong những lúc khó khăn, hoạn nạn. Chính nhờ tục lệ cao đẹp này mà nghệ thuật Xoan có sức lan tỏa mạnh mẽ tới hơn 30 làng xã thuộc Phú Thọ và Vĩnh Phúc, tạo nên một cộng đồng cùng chung tay gìn giữ và bảo vệ báu vật của cha ông.
Trang phục của các nghệ nhân Xoan cũng góp phần tạo nên vẻ đẹp trang nhã và thanh lịch đặc trưng của vùng trung du. Hình ảnh các đào Xoan trong bộ áo dài năm thân màu nâu đỏ, đầu quấn khăn mỏ quạ, cổ đeo xà tích bạc đã trở thành biểu tượng của sự duyên dáng, kín đáo nhưng cũng rất khỏe khoắn của phụ nữ Đất Tổ. Những động tác tay uốn nụ, nở hoa hay bước chân nhón mềm mại theo nhịp phách gỗ mộc mạc đã tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật hoàn mỹ. Nhạc cụ dùng trong hát Xoan tuy cực kỳ đơn giản với chỉ bộ gõ là trống và phách, nhưng lại có thể tạo ra những bản hùng ca tuyệt diệu, dẫn dắt cảm xúc của hàng ngàn người tham dự lễ hội.
Hát Xoan hôm nay không còn là di sản nằm trong danh sách cần bảo vệ khẩn cấp mà đã vươn mình trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là kết quả của sự nỗ lực không mệt mỏi từ chính quyền và nhân dân tỉnh Phú Thọ trong việc hồi sinh các phường Xoan gốc như An Thái, Phù Đức, Kim Đới và Thét. Hình ảnh các nghệ nhân lão thành tận tình truyền dạy từng nhịp phách, từng câu hát cho các em thiếu nhi đã minh chứng cho sức sống trường tồn của điệu hát cổ. Xoan không còn bó hẹp trong sách vở hay các báo cáo hàn lâm mà đã thực sự hồi sinh trong nhịp thở của du lịch văn hóa hiện đại.
Về với Phú Thọ mùa hội này, hãy một lần để lòng mình lắng lại theo nhịp phách gỗ mộc mạc, để say trong điệu Xoan nồng nàn và cảm nhận vẻ đẹp đầy sức sống của một di sản đã vượt qua nhiều thử thách của của thời gian.
