Huệ Tini
“Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ”. Trong không khí lễ hội rộn ràng ngày xuân, cùng tìm về nơi khởi nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu – Phủ Dầy (xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình) để xem hầu đồng – nghi lễ đặc sắc gắn liền với tín ngưỡng dân gian của người Việt đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Về nơi khởi nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Mẫu Liễu Hạnh được suy tôn là vị thần chủ tối cao, được thờ ở vị trí trung tâm trong Tam tòa Thánh Mẫu. Bà được coi là hóa thân của Đệ Nhất Thánh Mẫu Thượng Thiên, có quyền năng cai quản bầu trời, làm chủ các thế lực siêu nhiên như mây mưa, gió bão, sấm chớp. Huyền tích kể lại rằng, Mẫu Liễu Hạnh vốn là Quỳnh Hoa công chúa, con gái thứ hai của Ngọc Hoàng, vì lỡ tay đánh vỡ chén ngọc trong yến tiệc mà bị vua cha giáng xuống trần gian. Trong cả ba lần giáng sinh, bà thường chu du thiên hạ, cứu nhân độ thế, hành thiện giúp đời. Cảm tạ ơn đức Thánh Mẫu, các triều đại phong kiến từ thời Hậu Lê đến nhà Nguyễn đã cấp nhiều sắc, tôn phong bà là “Mẫu Nghi Thiên Hạ”, “Chế Thắng Bảo Hòa Diệu Đại Vương”.
Quần thể di tích Phủ Dầy tọa lạc ở xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình (trước đây là xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định), là nơi gắn với lần giáng sinh và hóa tiên thứ hai của Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Nơi đây được coi là trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Lễ hội Phủ Dầy được tổ chức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng 3 âm lịch hằng năm, nhằm tôn vinh ơn đức của Mẫu Liễu. Lễ hội nổi tiếng với nghi lễ hầu đồng – một nghi lễ quan trọng tiêu biểu của Đạo Mẫu.
Hầu đồng – nghi lễ đặc sắc của tín ngưỡng thờ Mẫu
Hầu đồng (hầu bóng) là nghi lễ tâm linh cốt lõi, quan trọng nhất trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, nơi các thanh đồng (người hầu bóng) hóa thân thành các vị Thánh để phán truyền, ban sức khỏe, tài lộc cho những người xem lễ. Nghi lễ tín ngưỡng này là cầu nối để con người bày tỏ lòng tôn kính, biết ơn với các vị Thánh, đồng thời cũng là nơi người dân gửi gắm mong ước bình an, may mắn, được ban lộc tiếp tài, được thánh thần che chở.
Trước mỗi vấn hầu, người tham gia phải chuẩn bị lễ vật, trang phục, đạo cụ phù hợp với từng giá hầu, phản ánh đúng tính cách của từng vị Thánh. Lễ vật cơ bản gồm xôi, thịt, hoa quả, trầu cau, rượu thuốc và vàng mã… Khăn chầu áo ngự là y phục mang đậm tính tâm linh và nghệ thuật trong hầu đồng. Mỗi bộ trang phục đượm sắc thái của tộc người và vùng miền mà các vị Thánh đại diện, cai quản, lại thể hiện thị hiếu thẩm mỹ của từng thanh đồng nên rất đa dạng, phong phú. Song vẫn có những quy ước tâm linh chặt chẽ về kiểu cách, màu sắc và phục sức đi kèm. Trang phục hầu đồng thường bao gồm: áo chầu, khăn vấn, dải lưng, nón hài cùng các pháp khí như cờ, quạt, đao, kiếm…
Về nghi thức, trước khi hầu đồng, thủ nhang đồng đền (người cai quản, lo hương khói, tổ chức các nghi thức hành lễ tại đền, phủ) phải làm lễ cúng chúng sinh và lễ Thánh. Sau đó, người hầu đồng vào xin phép loan giá ngự đồng. Thanh đồng được người hầu dâng (người phụ đồng) trùm lên đầu một vấn khăn màu đỏ, gọi là khăn phủ diện, và bắt đầu các giá hầu. Trình tự các giá hầu lần lượt là: thỉnh Tam Tòa Quốc Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu. Một vấn hầu thường có từ 8 đến 15 giá đồng (trên tổng 36 giá), tương ứng với các vị Thánh khác nhau trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Góp phần làm nên sức hấp dẫn của sân khấu linh thiêng này phải kể đến nghệ thuật múa trong các giá hầu. Khi thánh giáng đồng, cô đồng/cậu đồng thực hiện các điệu múa khác nhau tùy theo sự tích, công trạng hay tính cách của từng vị Thánh. Như giá các vị Thánh hàng Quan Lớn là múa võ kèm theo binh khí, cờ hiệu; giá các Ông Hoàng dùng múa hèo, múa khăn, múa bắn cung; trong khi giá các Cô lại mềm mại uyển chuyển với múa lẵng hoa, múa thêu, múa chèo đò… Các cung văn ứng tác nhịp nhàng với thanh đồng qua giai điệu dặt dìu và tiếng hát chầu văn lảnh lót, mô tả vị Thánh của giá đồng, tả quang cảnh nhân vật xuất hiện, kể sự tích và công đức của các Thánh. Người nhập đồng phiêu theo nhịp trống phách, nhịp điệu hát văn và không khí cổ vũ rộn ràng, vui tươi của người tham dự. Tất cả tạo nên một không gian tuyệt đối thăng hoa, khiến người xem như lạc vào thế giới siêu nhiên của các vị tiên thánh.
Sắc màu văn hóa độc đáo của nghi lễ hầu đồng tại Phủ Dầy
Hầu đồng ra đời và phát triển trước hết gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, được thực hành ở nhiều vùng, miền của đất nước, đặc biệt phổ biến ở các tỉnh miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Tìm về Phủ Dầy – nơi phát tích của Thánh Mẫu Liễu Hạnh, đây chính là nơi khởi nguồn, trung tâm thánh địa của tín ngưỡng thờ Mẫu. Chính vì vậy, nghi lễ hầu đồng ở đây được xem là chuẩn mực nhất về trình tự, lễ nghi và cách thức diễn xướng. Bên cạnh đó, sắc màu văn hóa truyền thống cũng là yếu tố làm nên sự đặc sắc của nghi lễ hầu đồng tại Phủ Dầy. Nam Định xưa (nay là tỉnh Ninh Bình) được coi là cái nôi của nghệ thuật hát văn – hình thức ca nhạc gắn liền với nghi lễ hầu đồng. Nơi đây lưu giữ những dòng họ cung văn lâu đời, các phả hệ đồ sộ phản ánh sự truyền thừa liên tục của loại hình nghệ thuật này qua nhiều thế hệ. Các cung văn tại đây có kỹ năng bậc thầy, tạo nên sự hòa quyện tuyệt đối giữa âm nhạc và trạng thái thăng hoa của thanh đồng.
Tại quần thể di tích Phủ Dầy, nghi lễ hầu đồng diễn ra chủ yếu tại Phủ Tiên Hương (phủ chính) và Phủ Vân Cát (nơi gắn với huyền tích Mẫu Liễu Hạnh giáng thế). Nghi lễ hầu đồng tại đây kết hợp chặt chẽ với các hoạt động văn hóa dân gian khác trong lễ hội Phủ Dầy: lễ rước thỉnh kinh trang trọng, uy nghiêm; lễ rước đuốc đăng long lung linh, rực rỡ; cảnh tượng huy hoàng của hoa trượng hội (hội kéo chữ – hàng trăm người xếp thành các chữ Hán mang ý nghĩa tốt đẹp như “Mẫu nghi thiên hạ”, “Thiên hạ thái bình”, “Quốc thái dân an”); không khí vui tươi rộn ràng của các trò chơi dân gian như thi đấu cờ người, thi thổi cơm, múa lân sư rồng, đấu vật, đấu võ… Không gian văn hóa tâm linh độc đáo này thu hút hàng vạn con nhang đệ tử, du khách thập phương hằng năm về chiêm bái, tham dự, cầu mong bình an, may mắn, tài lộc.
Trong không gian linh thiêng hương trầm khói tỏa, tiếng đàn nguyệt thanh thoát hòa cùng tiếng trống dồn dập, nhịp phách rộn ràng, thanh đồng uyển chuyển trong từng điệu múa. Từng ánh lửa lập lòe phản chiếu qua muôn vàn sắc màu rực rỡ của trang phục, đồ thờ, đồ lễ… lấp lánh trên những gương mặt phấn khích của du khách thập phương. Ta thấy một niềm tự hào mạnh mẽ cuộn trào trong huyết quản, về một kho tàng văn hóa sống động, linh thiêng và bất tận của dân tộc. Dòng chảy văn hóa ấy không ngừng được sáng tạo, bồi đắp, tiếp nối và trao truyền qua bao thế hệ; vừa rực rỡ, vừa bền bỉ trường tồn qua hàng ngàn năm. Ngoài xa kia, cánh đồng dập dềnh sóng lúa. Những bông lúa đã bắt đầu trĩu nặng bởi hạt lúa căng tròn, vàng một màu vàng óng ả của sự ấm no và hy vọng. Cây trái đang vào độ đơm hoa. Hoa xuân tỏa hương khắp nẻo đường…
