Bài: Phạm Minh Quân
Ảnh: Bá Ngọc
Giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp, mặt nước phẳng lặng soi bóng trời mây, chiếc thuyền lướt qua cửa hang để mở ra những khoảng không bất ngờ phía bên kia núi. Cảnh sắc ấy dường như đã mang sẵn nhịp điệu của điện ảnh. Ánh sáng thay đổi theo từng vòm hang, các lớp núi nối tiếp nhau trong tầm nhìn, mặt nước dẫn con người đi sâu vào một thế giới vừa khoáng đạt vừa bí ẩn. Với vẻ đẹp được tạo tác qua hàng triệu năm và chiều sâu văn hóa tích tụ qua nhiều thế kỷ, Tràng An cùng vùng đất Ninh Bình đã trở thành nguồn cảm hứng đặc biệt cho những người kể chuyện bằng hình ảnh.
Nhiều nhà làm phim tìm đến Ninh Bình bởi thiên nhiên nơi đây có khả năng biến hóa kỳ lạ. Một dãy núi, thung nước hay lối đi xuyên qua hang động, dưới góc máy khác nhau, có thể trở thành một hòn đảo của thế giới giả tưởng, miền giang hồ kiếm hiệp hay không gian của nhiều huyền tích xa xưa. Ninh Bình vì thế thường được ví như “phim trường tự nhiên”. Điều hấp dẫn hơn cả nằm ở sự giao hòa giữa cảnh quan và lịch sử. Tại Hoa Lư, Tràng An, hình sông thế núi cũng là một phần của ký ức. Các dãy núi đá vôi từng tạo nên địa thế hiểm yếu, bao bọc kinh đô của nhà nước Đại Cồ Việt, vẫn hiện diện giữa thung lũng, dòng sông và cửa hang hôm nay.
Đối với điện ảnh, đây là lợi thế đặc biệt. Máy quay đến Tràng An không phải để tìm khoảng trống cần được lấp đầy bằng bối cảnh. Cảnh quan nơi đây vốn đã chứa lớp lang của thời gian, những câu chuyện về con người và sự biến đổi của đất trời. Thiên nhiên vì thế có thể góp phần tạo nên tâm trạng, nhịp điệu và số phận của nhân vật.
Khán giả quốc tế từng nhận ra sức mạnh thị giác ấy qua Kong: Skull Island. Núi đá, đầm nước và thung lũng của Ninh Bình được chuyển hóa thành thế giới nguyên sơ, kỳ vĩ, nằm ngoài những tọa độ quen thuộc. Hình ảnh non nước Việt Nam từ đó xuất hiện với một diện mạo mới trên bản đồ điện ảnh quốc tế. Điện ảnh Việt Nam cũng nhiều lần tìm thấy ở Ninh Bình các sắc thái riêng. Thiên mệnh anh hùng khai thác vẻ hùng vĩ của Tràng An và Tam Cốc để tạo nên chất thơ bi tráng của câu chuyện cổ trang. Tấm Cám: Chuyện chưa kể lại tìm thấy ở Hoa Lư, Bái Đính và Tam Cốc – Bích Động một thế giới cổ tích huyền ảo. Nhiều sản phẩm âm nhạc cũng tìm đến Ninh Bình, cho thấy sức gợi hình ảnh của vùng đất này đã vượt khỏi khuôn khổ điện ảnh.
Một cuộc gặp gỡ đặc biệt được mở ra khi điện ảnh trở về với chính ký ức văn hóa của Hoa Lư. Hộ linh tráng sĩ: Bí ẩn mộ vua Đinh lấy cảm hứng từ những truyền thuyết và huyền sử xoay quanh vị hoàng đế đã khai lập nhà nước Đại Cồ Việt. Trở về với Hoa Lư để kể về vua Đinh, bộ phim tìm thấy sự cộng hưởng tự nhiên giữa câu chuyện và không gian. Những dãy núi từng che chở kinh đô xưa, thung lũng sâu và lối đi khuất giữa non nước mang sẵn cảm giác về hành trình bí mật.
Theo truyền thuyết, các hộ linh tráng sĩ nhận sứ mệnh bảo vệ phần mộ của vua Đinh Tiên Hoàng trước nhiều thế lực muốn xâm phạm. Khi câu chuyện ấy được đặt giữa cảnh quan Hoa Lư và Tràng An, núi sông trở thành một phần của thế giới huyền sử, nơi lòng trung nghĩa, quyền lực, mất mát và niềm tin hòa quyện với ký ức về buổi đầu của nhà nước Đại Cồ Việt. Những đại cảnh được thực hiện trên chính vùng đất cố đô cũng mở ra cách tiếp cận đáng chú ý với di sản, khi lịch sử được tiếp nhận qua hình ảnh, âm thanh và cảm xúc của điện ảnh đương đại.
Có lẽ sức hút lâu bền của Tràng An bắt nguồn từ khả năng khơi gợi của cả tự nhiên lẫn lịch sử và văn hóa. Qua mỗi góc máy, những dãy núi và dòng nước lại mở ra một lớp nghĩa khác. Có khi đó là thế giới của sinh vật khổng lồ, có khi là chốn giang hồ của kiếm khách anh hùng, có khi là miền cổ tích, và hôm nay là miền huyền sử về vua Đinh Tiên Hoàng. Tràng An vì thế vẫn là miền đất của bao điều chưa kể. Núi, nước và dấu tích ký ức vẫn cất giữ những thế giới mà mỗi lần ống kính tìm đến, một phần lại được đánh thức. Giữa non nước và thời gian, cảm hứng điện ảnh tiếp tục thăng hoa.
