Bài: Kiều Quốc Thái
Ảnh: Jamie Nguyễn Bảo
Ký ức của một vùng đất đôi khi được lưu giữ bằng chính những chất liệu đã sinh ra từ nơi ấy.
Có những dòng sông không chỉ tồn tại trên bản đồ. Chúng hiện diện trong những bữa ăn đậm vị phù sa, qua một chuyến phà giá vài nghìn đồng, qua tiếng nước rẽ sóng trong nắng sớm, qua một góc chợ đã dời lên bờ và những câu chuyện người địa phương kể về một thời thuyền ghe tấp nập. Đó cũng là cách Strangevisuals lưu giữ ký ức về các vùng đất thông qua những bộ bưu thiếp in trên giấy dó và bánh tráng. Mỗi bộ sưu tập là một cuộc đối thoại với một vùng đất khác nhau. Trong bộ sưu tập Tiền Giang, dòng Mê Kông không hiện lên như một phong cảnh lớn để chiêm ngưỡng từ xa. Nó có mặt trong nếp sống ven sông, thấm vào từng chi tiết.
Strangevisuals là dự án nghệ thuật cá nhân của Jamie, bắt đầu từ những quan sát rất nhỏ trong đời sống thường ngày. Thay vì tìm kiếm những hình ảnh lớn lao hay biểu tượng quen thuộc, Jamie thường dừng lại ở những chi tiết dễ bị bỏ qua: một mái nhà, một con vật, một bữa ăn, một góc trời ven sông, một bề mặt chất liệu gợi nhắc nhịp sống xưa. Khi được đưa lên bưu thiếp, những lát cắt ấy trở thành hình thức lưu giữ mềm mại, như thể mỗi tấm là một kỷ niệm được cất riêng.
Điểm đặc biệt của Strangevisuals nằm ở chất liệu. Hình ảnh được in trên giấy dó và bánh tráng – 2 bề mặt vốn không thuộc về quy trình in ấn thông thường. Giấy dó mềm, dai và thấm mực, khiến màu sắc dịu xuống như phủ bởi một lớp thời gian. Bánh tráng lại mỏng, bắt sáng và gợi nhớ về đời sống ẩm thực miền Nam. Để tạo nên một tấm bưu thiếp, Jamie không bắt đầu từ xưởng in mà từ việc sống trong một vùng đất, ghi lại những quan sát bằng điện thoại như những ghi chú thị giác. Sau đó, hình ảnh được in qua quy trình kết hợp giữa máy móc và bàn tay. Mỗi tờ giấy dó hay mỗi loại bánh tráng đều mang đặc tính riêng, khiến không có hai tấm bưu thiếp nào hoàn toàn giống nhau.
Với bộ sưu tập Tiền Giang, sự gặp gỡ giữa hình ảnh sông nước và chất liệu bánh tráng tạo nên một liên tưởng tự nhiên. Khi những khung cảnh Cái Bè, Mỹ Tho, cồn Tân Long hay kênh Bảo Định được in lên bề mặt mỏng ấy, dòng sông dường như được phủ bởi một lớp ký ức nhẹ như phù sa. Những vân nổi và khoảng sáng tối không đều khiến hình ảnh không còn nằm phẳng, mà gợn lên như mặt nước.
Cơ duyên đưa Jamie đến vùng Tiền Giang cũ, nay là một phần của tỉnh Đồng Tháp, lại bắt đầu từ một bịch bánh tráng Ba Cây Tre Mỹ Tho. Tò mò về nơi làm ra món quen thuộc ấy, cô lần theo dấu vết của nó để bước vào miền sông nước bên sông Tiền. Trên cồn Tân Long, thuộc phường Mỹ Tho hôm nay, mỗi buổi sáng mở ra bằng tiếng thuyền, bèo lục bình, trẻ con, thú cưng và mặt trời lên trên mặt nước – một nhịp sống dường như cũng chuyển động theo dòng sông.
Theo thời gian, dòng sông ấy cũng đang đổi khác. Ở Cái Bè, chợ nổi từng một thời tấp nập nay chỉ còn lác đác vài chiếc ghe. Cầu đường nhiều lên, chợ chuyển dần lên đất liền và đời sống từng gắn với con nước cũng lùi xa từng chút vào ký ức. Chợ nổi, ghe thuyền hay kinh nghiệm sống cùng dòng sông rồi có lẽ sẽ còn lại nhiều hơn trong lời kể của những người đi trước.
Strangevisuals không ghi chép sự đổi thay ấy bằng giọng điệu bi thương, cũng không lãng mạn hóa miền Tây như một miền hoài niệm bất động. Thay vào đó, dự án nhìn dòng sông qua đời sống đang tiếp diễn: một phần cơm tấm, chiếc thuyền trước hiên nhà, bèo lục bình ở bến phà hay những mái nhà thấp ven sông.
Có lẽ vì thế, những tấm bưu thiếp trong bộ sưu tập Tiền Giang gợi nhiều hơn những gì nhìn thấy. Chúng mang cái ẩm của miền sông nước, cái nhạt màu của nắng qua hơi nước và sự trong mỏng của bánh tráng dưới ánh sáng. Chúng giữ lại vài lát cắt nhỏ nhưng đủ tạo cả khoảng trời kỷ niệm về một vùng đất – nơi đang đổi thay nhưng vẫn tiếp tục chảy theo nhịp riêng của mình.
