Bài: Đinh Cường Mạnh
Ảnh: Nguyễn Bá Ngọc
Bộ trang phục và những phụ kiện truyền thống của phụ nữ người Dao Tiền ở vùng cao Tuyên Quang.
Nằm ở độ cao trung bình từ 1.000m đến 1.200m so với mực nước biển, xã vùng cao Hồng Thái ở tỉnh Tuyên Quang hiện lên như một bức tranh thủy mặc nguyên sơ, hùng vĩ với khí hậu mát mẻ quanh năm. Điểm xuyết giữa bức tranh mây trời bồng bềnh và những nếp nhà ngói âm dương cổ kính là hình ảnh người phụ nữ Dao Tiền rạng rỡ trong trang phục chàm truyền thống, nổi bật với họa tiết bạc lấp lánh.
Cộng đồng người Dao Tiền ở Hồng Thái chiếm gần 40% dân số, góp phần tạo nên một vùng văn hóa đặc sắc. Trải qua lịch sử thiên di đầy biến động, do tính chất cư trú trước đây không cho phép kiến tạo các công trình nghệ thuật cố định, người Dao Tiền đã gửi gắm trọn vẹn thế giới quan, tư duy thẩm mỹ và khát vọng sống vào từng vạt áo váy. Bộ trang phục của họ không chỉ dùng để che chắn sương giá, mà còn như một bảo tàng sống, lưu giữ lịch sử tộc người và là điểm chạm giao hòa tuyệt vời giữa con người với tự nhiên.
Tên gọi “Dao Tiền” xuất phát từ tập tục khâu đính đồng tiền cổ lên áo, đặc biệt là ở phía sau gáy và trước ngực. Khi mặc, thay vì cài cúc dọc thân, phụ nữ Dao Tiền khép chéo vạt áo dài và dùng dải thắt lưng dệt dài hơn 2m buộc quanh bụng để cố định. Điểm nhấn trước ngực là hệ thống khuy bạc có đường kính từ 6 – 7cm hình ngôi sao 8 cánh – biểu đồ la bàn phong thủy giúp định vị 4 phương 8 hướng và bảo vệ trường khí người mặc. Gắn liền với ngôi sao là những đồng tiền bạc tượng trưng cho phả hệ các dòng họ gốc do Thủy tổ Bàn Vương ban tặng từ thuở thiên di. Kết hợp cùng chùm xà tích bên hông, mỗi nhịp bước đi phát ra tiếng va chạm lanh canh trong vắt, giúp xua đuổi tà khí giữa không gian núi rừng hoang sơ.
Triết lý thẩm mỹ của người Dao Tiền không rực rỡ, chói lọi hay tương phản gay gắt giữa các mảng màu, mà ngược lại, 2 tông màu chủ đạo chàm và trắng đan xen hòa hợp một cách khiêm nhường mà đằm thắm như thể đồng điệu với nhịp thở tĩnh lặng của núi rừng. Tổng thể bộ trang phục là một bản tổng phổ âm sắc được điều khiển bởi đôi bàn tay tài hoa, khéo léo của người phụ nữ. Toàn bộ y phục, từ khăn đội đầu, chiếc áo dài xẻ tà, yếm che ngực cho đến chiếc váy xếp ly, đều được dệt từ sợi bông tự nhiên và nhuộm màu chàm sẫm.
Chính trên nền chàm sâu thẳm đó, các chi tiết trang trí mới có cơ hội bung tỏa và thăng hoa rực rỡ. Sự tĩnh tại của màu chàm giúp tôn vinh kỹ thuật phân mảnh các mảng màu lớn trong nghệ thuật thêu. Thay vì sử dụng những dải màu nóng nguyên khối, phụ nữ Dao Tiền xé lẻ các điểm màu đỏ, vàng, xanh thông qua các hoa văn nhỏ li ti trên dây lưng, xà cạp hoặc nẹp áo.
Chiếc váy dài chạm mắt cá chân là nơi phô diễn kỹ nghệ in sáp ong tinh xảo. Trái với sự phóng khoáng của người Mông, nghệ thuật in sáp của người Dao Tiền tuân thủ nghiêm ngặt tính kỷ luật và sự đối xứng hình học chặt chẽ. Quy trình thủ công này đòi hỏi người phụ nữ phải kiên trì suốt nhiều tháng, dùng sáp ong khoái rừng nóng chảy để định hình hoa văn trước khi đem nhuộm chàm và luộc sôi để hiển lộ sắc trắng xanh tinh nguyên.
Dưới góc độ ký hiệu học, hệ thống hoa văn trên trang phục của phụ nữ Dao Tiền là một tập hợp các biểu tượng tâm linh, mã hóa lịch sử di cư, tín ngưỡng vật tổ và hệ thống thế giới quan vũ trụ của tộc người. Chạy dọc mép váy in sáp ong là những dải hình sóng nước uốn lượn liên tục xen kẽ vòng tròn bánh xe. Đây được cho là biểu tượng sóng nước đại dương, nhắc nhớ về cuộc thiên di vượt biển đầy bi tráng của tổ tiên.
Trên phần ngực áo chàm, các hoa văn thêu tay rực rỡ mang hình con chó hoặc nốt chân chó là hiện thân của thủy tổ Long khuyển Bàn Hồ của người Dao. Mang biểu tượng vật tổ này trên người đóng vai trò như một lá bùa hộ mệnh thiêng liêng, như luôn có sự che chở, bao bọc của tổ tiên.
Hoa văn cây thông với cấu trúc vươn thẳng lên bầu trời đại diện cho sự trường thọ, sức sống kiên cường vươn lên giữa sương tuyết khắc nghiệt. Trong khi đó, dấu thập ngoặc biểu thị cho bánh xe luân hồi, trí tuệ bao trùm vũ trụ trong sự giao thoa sâu sắc của tín ngưỡng Phật giáo và Đạo giáo. Ngoài ra còn có các hình sao 8 cánh, lá cây hay hình chim, người được thêu rất sống động.
Đồng bào Dao Tiền ở Hồng Thái vẫn bền bỉ giữ lửa nghề dệt thêu truyền thống bằng cách truyền dạy cho thế hệ trẻ ngay từ thuở thiếu thời. Sự kết hợp khéo léo giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch sinh thái đã mở ra hướng đi bền vững, vừa nâng cao sinh kế vừa bồi đắp niềm tự hào tộc người.
