Thái A

Khám phá làng nghề đóng tàu truyền thống mang đậm bản sắc văn hóa Trung Bộ tại Phú Yên

Kể từ ngày bộ phim “Hoa vàng cỏ xanh” được trình chiếu, người Việt Nam nói riêng và du khách nước ngoài nói chung bỗng nhận ra Phú Yên là một điểm đến rất thú vị thuộc khu vực miền Trung nhưng gần như bị lãng quên trên bản đồ du lịch suốt nhiều năm. Chỉ cách Nha Trang hơn 100km, Phú Yên chứa đựng trong mình những cảnh sắc tuyệt đẹp, từ Gành Đá Đĩa có hàng nghìn khối đá lục lăng mọc dựng đứng cho tới cánh đồng lúa bên dòng sông Ba thơ mộng, từ Vịnh Vũng Rô, Xuân Đài nước trong xanh cho tới ngọn hải đăng Đại Lãnh luôn đón ánh bình minh sớm nhất trên đất liền… Trong xu thế phát triển ngày nay, Phú Yên được những người yêu du lịch lựa chọn như một miền đất còn hoang sơ, phong cảnh thiên nhiên kỳ thú. Bên cạnh đó, tại đây còn có những làng nghề mang đậm bản sắc văn hóa Trung Bộ mà làng nghề đóng tàu Đông Tác là một điểm ghé thăm không thể bỏ qua. Dù là nơi đóng và sửa chữa tàu thuyền, song mô hình và quy mô sản xuất của làng vẫn khiến khách tham quan ngạc nhiên. Không dùng tới máy móc công nghiệp cỡ lớn, chỉ với dụng cụ cầm tay nhỏ gọn, người thợ tại đây đã đóng nên những con tàu vượt biển công suất lớn, đủ sức chống chọi với bão tố trùng dương. Đây là một làng nghề đã có lịch sử lâu đời, hình thành từ thời nhà Nguyễn, xuyên suốt qua chiều dài thời gian, làng đã góp phần củng cố vị thế của đất nước bằng đội tàu vững chãi.

Từ thành phố Tuy Hòa đi ra ngoại ô 6km là tới khu vực đóng tàu. Với tên xưa là làng Đông Tác và tên ngày nay là phường Phú Đông, những xưởng đóng tàu ở đây có thể đóng mới và sửa chữa những con tàu đi biển có công suất lên tới 200 mã lực chuyên dùng để đánh bắt xa bờ. Ngoài ra, những người thợ Phú Đông còn sửa chữa, bảo dưỡng định kỳ tàu sau những chuyến đi biển dài ngày. Cũng như các làng nghề khác, người dân tại đây từ nhỏ đã biết cầm búa, đục, lớn lên một chút là theo bạn đi biển, vừa đánh bắt vừa đóng tàu, họ là những ngư dân sống cùng biển khơi và cũng là người đóng tàu thạo nghề. Xưa kia, sản phẩm chủ yếu của làng là ghe bầu, một loại thuyền rất đặc trưng của miền Trung Bộ, phương tiện giao thông và vận tải độc đáo mang nhiều yếu tố của văn hóa Mã Lai đa đảo, kết hợp với kỹ thuật thuyền buồm đông Địa Trung Hải; tây Ấn Độ Dương và nam Trung Hoa để tạo thành một phương tiện rất riêng của Việt Nam. Trong ấn phẩm “Ghe bầu Nam Trung Bộ và ghe xuồng Nam Bộ” của tác giả Nguyễn Thanh Lợi, một tài liệu nghiên cứu chi tiết nhất về ghe thuyền cũng ghi nhận sự thán phục của người phương Tây đối với ghe bầu do người Việt tạo ra vào thế kỷ 18, 19. Đó là những chiếc ghe đóng bằng gỗ kiền kiền, sao, chò, lim, giẻ…, có mái chèo làm bằng gỗ bằng lăng, cột buồm dung gỗ lông tía, re xanh, giẻ, táu…, đều là những loại gỗ quý xưa kia được khai thác từ những cánh rừng trên dải Trường Sơn. Một đặc điểm rất quan trọng để tạo nên sự bền chắc của ghe thuyền là kỹ thuật trám tức miết mạch gỗ bằng xơ tre trộn dầu rái. Sau này, khi động cơ đã thay thế cho cánh buồm thì kỹ thuật đóng tàu thuyền vẫn không khác đi là mấy, vẫn đòi hỏi sự tài khéo của con người trong việc dựng khung, ốp mạn, đóng be sườn, gắn động cơ và không thể bỏ qua khâu trám nhằm đảm bảo độ kín của khoang thuyền.

Chỉ bằng công cụ cầm tay như búa, cưa, đục, khoan…, không sử dụng máy móc công nghiệp, song phường nghề Phú Đông đã cho ra đời những chiếc thuyền rất tốt, vượt sóng gió đại dương để hoạt động trên ngư trường cá ngừ, có thể lênh đênh trên biển 1 tháng mới phải quay vào bờ. Công việc tại đây đòi hỏi sức lực nên đa phần do nam giới đảm nhiệm, chỉ có 1 phần rất lạ do phụ nữ đảm trách, đó là đứng máy bào để nạo thân tre thành sợi, từ trong nghề gọi đó là “trám”. Những búi “trám” này dùng để nhét vào khe gỗ, sau đó sử dụng hỗn hợp dầu rái, vỏ trai nghiền nhỏ… trát bên ngoài, đảm bảo không thấm nước và độ giãn nở nhiệt cho vỏ gỗ. Nghe có vẻ đơn giản, song đây là một kỹ thuật rất phức tạp, đòi hỏi sự tỷ mẩn và kiên nhẫn của người thao tác. Xưa kia, hỗn hợp này còn có thêm thành phần nhựa cây chai mắm và làm kín khe hở bằng nêm gỗ, tất cả đều nhằm mục đích làm bền chắc cho thân ghe thuyền.

Từ vùng biển này, người làng nghề đã góp phần tạo nên những đội tàu vững mạnh và khách hàng từ các tỉnh duyên hải miền Trung, miền Nam đều ưa chuộng sản phẩm của làng. Bằng tay nghề tài khéo của mình, những người thợ đóng tàu đang góp sức để đất nước vươn lên vị thế của một cường quốc biển, kiên cường trước đầu sóng ngọn gió, nắm vững những ngư trường rộng lớn ngoài khơi.

Xem thêm: