Quốc Thái
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km và nằm ven khúc cuối của dòng sông Tô Lịch xưa (thuộc xã Thường Tín), có một ngôi làng cổ nổi tiếng bởi nghề tiện gỗ, mộc. Làng có tên là Nhị Khê, tên tiếng Nôm là làng Dũi. Âm thanh quen thuộc của làng là những tiếng máy tiện, máy quay; tiếng dao chạm vào thớ gỗ. Nó vẫn đều đặn vang lên trong từng con ngõ, như nhịp thở của một làng nghề gắn bó với gỗ qua bao thế hệ.
Theo truyền thuyết dân gian, nghề tiện được nghệ nhân Đoàn Tài truyền dạy cho người dân Nhị Khê vào thời Lê – Trịnh. Dân làng sau này đưa nghề đi khắp nơi, từ khu phố Tố Tịch của Hà Nội xưa đến các xưởng ở Nam Định, Thái Nguyên.
Đến Nhị Khê hôm nay, cách để tìm một xưởng mộc nhanh nhất là đi theo mùi gỗ mới xẻ thoảng trong không khí. Mùi gỗ mít, gỗ de, gỗ lim hay gỗ bách xanh quyện với bụi mùn tạo nên hương đặc trưng. Trong các xưởng, những khúc gỗ thô được đặt lên bàn máy. Khi trục quay bắt đầu chuyển động, người thợ ghì chắc bàn tay, lưỡi dao áp sát vào thân gỗ. Từng lớp dăm cuộn lên như những dải lụa mỏng. Người thợ như một kẻ sáng tạo, dần biến thân gỗ thô mộc thành những đường cong mềm mại.
Ngày trước, mọi công đoạn đều thực hiện bằng máy đạp chân và sức người. Ngày nay, nhiều xưởng đã đầu tư máy cưa, máy tiện, hay máy dập hiện đại để tăng độ chính xác và năng suất. Nhưng điều quyết định vẻ đẹp của sản phẩm vẫn là kinh nghiệm của người thợ. Họ biết phải đặt lưỡi dao ở góc nào để giữ được đường vân đẹp nhất, biết dừng đúng khoảnh khắc để thân gỗ không mất đi sự cân đối. Máy móc có thể thay sức người ở nhiều công đoạn, nhưng không thể thay thế con mắt và những cảm nhận đã được truyền từ đời này sang đời khác.
Cũng vì thế mà mỗi gia đình trong làng thường chọn cho mình một hướng đi riêng. Có nhà chuyên làm đồ thờ như chân nến, lọ hoa hay đế bát hương. Có nhà gắn bó với lồng chim, khay gỗ, đồ trang trí nội thất. Những xưởng khác lại dành nhiều năm chỉ để tiện chuỗi hạt, vòng tay hay các sản phẩm mỹ nghệ nhỏ. Ít ai làm giống ai. Chính sự chuyên sâu ấy khiến mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn riêng của người thợ, được mài giũa qua hàng chục năm kinh nghiệm.
Nếu nhìn kỹ, người ta sẽ nhận ra nghề tiện không chỉ tạo hình cho gỗ mà còn làm nổi bật vẻ đẹp ẩn sâu trong gỗ. Những đường vân xoáy tròn hiện lên sau từng lát cắt, giống như dấu vân tay của thời gian được cất giấu trong thân cây suốt hàng chục, hàng trăm năm. Người thợ không vẽ thêm lên gỗ, họ chỉ kiên nhẫn gỡ bỏ từng lớp thừa để vẻ đẹp thời gian hiện diện.
Ngày nay, sản phẩm của Nhị Khê đã phong phú hơn rất nhiều. Từ những vật dụng quen thuộc trong đời sống đến đồ mỹ nghệ, đồ lưu niệm hay chuỗi hạt xuất khẩu, tất cả đều bắt đầu từ cùng một chuyển động tròn trên chiếc máy tiện.
Nhiều sản phẩm đã theo chân người thợ đến khắp các tỉnh thành, rồi vượt ra nước ngoài. Nhưng điều đáng quý nhất có lẽ không nằm ở nơi chúng được bán, mà ở việc mỗi món đồ vẫn mang theo ký ức của ngôi làng nơi nó được sinh ra, như câu ca vẫn được người Nhị Khê truyền lại: “Bao giờ Thường Tín hết cây, sông Tô cạn nước Nhị Khê bỏ nghề”.
