Bài : Lan Chi, Nguồn triển lãm áo dài xưa
Ảnh: Linh Chi

Được mang trở về Việt Nam sau 40 năm nâng niu gìn giữ từ một căn nhà nhỏ ở Munich – nước Đức, 11 chiếc áo dài xưa của nhà sưu tầm, tiến sĩ triết học Thái Kim Lan ẩn chứa cả sắc và hình bóng của một Huế xưa đằm thắm, kiêu sa. Từ những lớp chỉ vàng tơ thượng hạng óng ả, lớp vải lót bằng thứ lụa vân hảo hạng đến sắc màu “vàng hoàng hậu” chảy tràn tinh tế trên lớp gấm xanh rêu hay những chiếc hột nút áo bằng vàng chạy trên đường chỉ bạc đều đọng lại cho người xem biết bao cảm xúc thán phục về vẻ đẹp thơ và sang của tà áo Việt. Kỳ này Heritage Fashion giới thiệu đến bạn đọc 3 trong số những “màu vàng lồng lộng chảy tràn lá xanh” của nhà sưu tầm Thái Kim Lan.

Chiếc áo dài đặc biệt được Hoàng Thái Hậu ban

Đây là chiếc áo dài được Từ Cung Hoàng Thái Hậu ban riêng cho mẹ nhà sưu tầm, tiến sĩ Thái Kim Lan, để khen thưởng đức hy sinh thờ chồng nuôi con khôn lớn, trọn đạo làm dâu con trong gia đình.

Chiếc áo dài có niên đại khoảng năm 1920. Chất liệu lớp áo ngoài là gấm cung đình, dệt bằng chỉ vàng tơ thượng hạng, mình cứng và nặng. Màu sử dụng là gam vàng hoàng hậu. Vải áo lót bằng lụa vân hảo hạng, màu đỏ san hô. Hai loại gấm vàng và lụa đỏ hòa điệu làm chiếc áo lộng lẫy và sang quý. Họa tiết trên vải là mẫu chữ “thọ” được dệt bằng chỉ vàng trên vải thành từng hàng nằm giữa hai hàng họa tiết chữ “phước” viết thảo màu xanh dương và màu đỏ, màu sắc đỏ xanh vàng lóng lánh làm cho gấm đã sang lại còn quý hơn. Họa tiết “thọ”, “phước” rất được vua quan đời trước ưa chuộng, vừa được dùng để trang trí nhà cửa, đồ dùng vừa được lấy làm họa tiết trên áo vải.

Về phom dáng, khác với chiếc áo tứ thân ngoài Bắc và áo ngắn trong Nam, chiếc áo dài thời Nguyễn hay còn được gọi là áo ngũ thân che kín thân mình, rộng ở ngực, thon thả và không chít eo. Một thợ giỏi cắt và may úp tà khi đứng, chỉ lộ phần quần phía dưới áo. Cổ áo tròn, cao khoảng 2cm, hai tay dài và hẹp ôm cánh tay. Áo dài quá đầu gối khoảng 10cm. Áo gồm năm thân, hai vạt trước và sau, mỗi vạt có hai thân nối với nhau ở giữa gọi là sống áo, thân thứ năm là vạt nằm bên trong thân trước, phía cài nút áo, nối với hai vạt nhờ vành đệm bên dưới của cổ áo gọi là bâu cổ, thân này gọi là thân con, còn bốn thân của hai vạt áo tượng trưng bốn phía mẹ cha, tứ thân phụ mẫu. Áo có 5 hột nút gài ở giữa cổ và gài bên hông, tượng trưng cho 5 đức tính trong đạo làm người: Nhân – Lễ – Nghĩa – Trí – Tín. Năm hột nút chiếc áo trong bộ sưu tập được làm bằng vàng cũng là thứ trang sức cho chiếc áo, làm tăng vẻ toàn bích, nói lên phú quý vẹn toàn. Nút áo càng sang quý là điểm nổi bật của một chiếc áo ngoài loại vải hiếm quí. Phụ kiện trên áo: cổ, tay áo, lai áo đều được chạy đường chỉ bạc.

Chiếc áo gấm xanh rêu của Phi tần trong cung

Đây là chiếc áo được Phi Tần mặc trong sinh hoạt lễ lượt như lễ Tết, tiếp khách, thăm viếng, nhằm tôn lên vẻ đẹp cao sang và khiêm cung theo phong cách Huế.  

Chiếc áo gấm xanh rêu trong bộ sưu tập là loại áo cung đình hoàng tộc thời Nguyễn, khoảng đầu thế kỷ 20. Áo gồm hai lớp, vải ngoài bằng gấm tơ satin thượng hạng, màu xanh rêu, trên nền được dệt nổi bằng chỉ kim tuyến. Những họa tiết lấy từ những mẫu phong thủy bát bửu, màu sắc vui tươi sang trọng. Vải lót bằng lụa vân tơ cao cấp, màu hổ phách (vàng cam). Vải này được cung tiến vào cung rồi sau đó được Từ Cung Hoàng Thái Hậu ban vào dịp Tết để các Phi Tần may áo.

Tiến sĩ Thái Kim Lan trong chiếc áo dài Hoàng Thái Hậu ban

Theo phom dáng áo dài thời Nguyễn, áo cũng gồm 5 thân: tứ thân phụ mẫu và thân con. Thân con ngắn hơn vạt chính, có dây vải thắt với vạt chính bên trong. Áo này còn được gọi là áo chít, thân và tay áo hẹp, sát người, tuy nó vẫn rộng phủ kín ngực và thân. Theo phong cách ngày xưa không được để lộ bộ ngực và eo của thân hình, nhưng áo được cắt thon thả, tôn vinh được dáng dấp quý phái đầy nữ tính của người đẹp. Cổ thấp, nút san hô đỏ (nay chỉ còn ba hột). Họa tiết cách điệu lối phong thủy Bát Bửu, phúc lộc thọ, hoa lá, cá, biểu tượng vũ trụ và nhân sinh ngũ sắc linh động trên nền xanh rêu đằm thắm. Những họa tiết này nói lên lời chúc phúc đem lại may mắn, quyền quý, hạnh phúc và niềm vui.

Chiếc áo dài lụa vân xanh đại dương

Đây cũng là chiếc áo dài thời Nguyễn khoảng đầu thế kỷ 20 được sưu tầm lại từ của một Phi Tần trong gia tộc hoàng phái.

Áo gồm 5 thân: tứ thân phụ mẫu và thân con, vạt rộng không chít eo. Thân con tượng trưng người mang áo, 4 thân trước và sau tượng trưng cho cha mẹ nội ngoại. Áo gồm 2 lớp, lớp ngoài bằng lụa sợi tơ cao cấp dệt hoa, gọi là lụa vân cung đình, màu xanh đại dương, lớp trong cũng bằng vải lụa cao cấp, màu hồng phấn. Điểm xuyết tinh tế trên nền xanh là những họa tiết chùm lá hoa được dệt bằng lụa bóng hơn mặt vải, còn gọi là lụa hoa. Chính sự tinh tế của những họa tiết trang trí kết hợp với chất liệu vải mềm mại và gam màu xanh nhẹ nhàng khiến cho bộ áo dài càng thêm thanh tao quý phái.

“Vàng hoàng hậu”, “xanh rêu tân kỳ”, “đại dương sâu thẳm”, những sắc màu tưởng chừng trôi giạt trong thời gian, bỗng hiển hiện rực rỡ khi ngắm lại như bao giờ, như chế ngự thời gian và lịch sử đời người để “áo xưa lồng lộng” trong mùa gió mới của thời hiện đại. Cổ kính ấy vẫn giữ được vẻ đẹp “trông mây tưởng áo trông hoa tưởng người” mà vị hoàng đế thuở nào đã mơ…