Heritage tổng hợp
Bắt nguồn từ lối sống quần cư nông nghiệp, nghệ thuật múa dân gian Việt Nam là một cách thức biến những hoạt động lao động thường nhật trở nên tinh tế và trang nhã trên sân khấu. Vượt khỏi giới hạn giải trí, mỗi vũ điệu phản ánh triết lý nhân sinh, tôn vinh tín ngưỡng phồn thực và kết nối tinh thần của 54 dân tộc anh em. Dọc theo chiều dài hình chữ S, kính mời độc giả cùng Heritage đắm chìm vào không gian đa sắc của nghệ thuật múa truyền thống Việt Nam.
Việt Nam chứa cả một danh sách dài các điệu múa dân tộc khắp ba miền
(Nguồn: Twitter)
1. Miền Bắc – Không gian diễn xướng châu thổ và đại ngàn
Khu vực Bắc Bộ là cái nôi của văn minh lúa nước, nơi nghệ thuật múa dân gian Việt Nam phát triển song hành với những hội màng, đình làng và không gian văn hóa cung đình. Từng chuyển động tại đây mang xu hướng hài hòa, điềm tĩnh, chú trọng múa tay và biểu cảm tĩnh tại.
1.1. Múa Bài Bông – Nhã nhạc thịnh thời Trần
Là một điều múa cổ, Múa Bài Bông bắt nguồn từ đời Trần với tên gọi khác là “Bắt Bài Bông”. Loại hình nghệ thuật dân gian này hiện nay thuộc hàng ngũ những điệu múa cổ bậc nhất với hơn 700 tuổi, được bao thế hệ lưu truyền và bảo tồn. Trong cuốn “Việt Nam Ca trù biên khảo” của tác giả Đỗ Bằng Đoàn và Đỗ Trọng Huề biên soạn, cũng đề cập:”Mùa Bài Bông là nhã nhạc của đế vương thịnh điển nhất trong nhạc giới”.
Đây được xem là đỉnh cao của nghệ thuật múa ca trù, khi có sự phối hợp nhịp nhàng giữa lời ca, giọng hát, các loại nhạc khí và điệu múa dân gian. Mỗi thao tác đều là kết tinh của tinh thần dân tộc và phảng phất triết lý văn hóa Phật giáo, cầu chúc thái bình thịnh trị.
Ngày nay, với sự cải biên để phù hợp với thị hiếu và tình hình xã hội, múa Bài Bông pha nhiều âm hưởng của nghệ thuật tuồng ở phần giai điệu, với hàm ý chúc thọ cùng các điệu múa thể hiện hình ảnh dâng đào, tửu cao sang. Sau nhiều năm thất truyền, múa Bài Bông đang dần được phục dựng để ta vẫn có thể chứng kiến nét đẹp văn hóa xưa cổ của vùng đất Nam Định.
Khung cảnh múa Bài Bông ở Huế
(Nguồn: Instagram @dzuis)
1.2. Múa trống Bồng – Nét độc bản của vùng đất Thăng Long
Gắn liền với hội làng Triều Khúc, múa trống Bồng là một trong 20 điệu múa cổ xưa nhất của Hà Nội còn tồn tại và được bảo tồn khắt khe. Điều này là sự nỗ lực không ngừng nghỉ của những người nghệ nhân.
Điểm độc đáo hiếm có của múa trống Bồng là đội múa được đảm nhiệm bởi những thanh niên nam “giả gái” trình diễn. Cũng như các chị em phụ nữ, các nghệ nhân nam được trang điểm xinh đẹp, “mặt hoa, da phấn” dù ở độ tuổi nào và thực hiện từng động tác múa mềm mại.
Từng động tác múa đánh trống quàng eo, kết hợp tay múa chân nhún lả lướt thể hiện sự hân hoan, phồn thực của xã hội nông nghiệp thịnh vượng. Điệu múa không quá phức tạp nhưng từng động tác cần được dứt khoát và thể hiện được sự lao động vinh quang của đời sống nông nghiệp của cư dân xưa.
Điểm đặc biệt là các anh nam giả nữ thực hiện những độc tác có phần lả lớt và uyển chuyển
(Nguồn: Hanoi Creative City)
1.3. Múa sênh tiền (sinh tiền) – Nhịp điệu của đồng bào vùng cao\
Vươn lên dải ngoạn mục Tây Bắc, múa sênh tiền là nét văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc Mường, Mông. “Sênh tiền” kỳ thực là một loại gậy gắn nhiều đồng xu, phát ra âm thanh dứt khoát khi va đập. Vì xuất phát điểm gậy sênh tiền là vũ khí phòng vệ, vũ điệu này mang đậm phong cách thượng võ với các thế xoay người, đá chân mạnh mẽ và linh hoạt. Thông thường đội múa nghệ thuật dân gian sênh tiền có từ 8-10 thành viên.
Hiện nay, các câu lạc bộ múa sênh tiền tại miền núi đang nỗ lực truyền dạy cho thế hệ trẻ nhằm giữ lửa bản sắc dân tộc. Phổ biến nhất là ở dân tộc người Mông ở Bản Phố, hầu hết các bạn nhỏ ở nơi đây, ngay từ lứa tuổi học sinh tiểu học, trung học đã được truyền dạy và thông thạo. Đây là cách để chúng ta có thể giữ lửa, truyền tình yêu với cây gậy sênh tiền này đến thế hệ trẻ. Để mai sau, chính các bạn nhỏ sẽ là người tiếp bước phát huy nét văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc này.
Các em nhỏ luyện tập múa sênh tiền
(Nguồn: Báo Lào Cai)
2. Miền Trung – Sự giao thoa tín ngưỡng và lịch sử hào hùng
Không uyển chuyển như miền Bắc, nghệ thuật múa truyền thống Việt Nam tại rải rác miền Trung lại mang đậm hơi thở hùng tráng của những vương triều và nhịp điệu sinh tồn trước biển cả khắc nghiệt.
2.1. Trò Xuân Phả – Vũ khúc cung đình cất lên từ xóm miếu
Trò Xuân Phả là hệ thống năm điệu múa trứ danh biểu diễn tại đền thờ thần Đại Hải Long Vương. Năm điệu múa (Hoa Lang, Chiêm Thành, Lục Hồng Nhung, Ai Lao, Ngô Quốc) mô phỏng cảnh 5 phương quốc đến chầu vua nước Nam. Được hình thành và phát triển hơn 1000 năm để trở thành một tổ hợp múa dân gian đặc sắc, độc nhất vô nhị diễn ra hàng năm ở Nghè Xuân Phả, xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.
Điều làm Trò Xuân Phả trở nên bí ẩn là sự kết hợp của những chiếc mặt nạ gỗ bán tượng hình. Các vai chính được rèn giũa kỹ lưỡng, lột tả thần thái qua từng nhịp đánh đốc thanh tre, gợi nhớ về lịch sử hào hùng của quân dân thời Lê.
Tháng 9/2016, trò Xuân Phả được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Có 3 điệu múa ở Trò Xuân Phả mà nghệ nhân phải dùng mặt nạ
(Nguồn: Báo Phụ Nữ Việt Nam)
2.2. Hội hát múa Bả Trạo – Tín ngưỡng vạn chài ven biển
Dọc đồng bằng duyên hải miền Trung, điệu chèo thuyền “Bả Trạo” gắn bó sinh tử với tín ngưỡng thờ Cá Ông bảo hộ ngư dân. Đội hình múa được xếp như một chiếc thuyền thực thụ với Tổng mũi, Tổng lái và khoảng 10 thuyền viên. Thay vì di chuyển tự do, các nghệ dân vừa múa những tay dầm (mái chèo sơn màu) vừa cất cao tiếng hát với âm hình thiết thực, tạo ra sức mạnh cộng sinh chống lại thiên tai bão tố, phơi bày trọn vẹn tình yêu lao động của người dân làng chài.
3. Miền Nam – Sự hào sảng của vùng đất khai hoang
Lịch sử khẩn hoang và tiếp biến văn hóa đa tộc (Kinh – Hoa – Khmer – Chăm) đã khoác lên miền Nam những vũ điệu nghệ thuật giao thoa vô cùng độc đáo.
3.1. Múa bóng rỗi – Nghệ thuật thờ Mẫu phương Nam
Được giới nghiên cứu đánh giá là diễn xướng dân gian rực rỡ nhất Nam Bộ, múa bóng rỗi ra đời gắn liền với tục thờ Nữ Thần (Thờ Mẫu). Điệu múa này yêu cầu kỹ thuật xiếc (thăng bằng) cực cao. Những vũ công mang trang phục sặc sỡ, tay đong đưa nhẹ nhàng nhưng đội trên đầu hoặc giữ trên trán các vật phẩm linh thiêng (múa dâng mâm vàng, múa ghế, múa lu, múa xoay đĩa chén). Múa bóng rỗi hòa quyện yếu tố tâm linh kỳ bí cùng tinh thần giải trí phóng khoáng của lưu dân mở cõi.
3.2. Múa trống Chhay-dăm và Rom Vong – Nhịp điệu của người Khmer
Đối với đồng bào Khmer Tây Nam Bộ, múa Rom Vong (múa vòng tròn) là một điệu múa kết đôi phổ quát, nơi nữ giới múa bàn tay dịu nhẹ, còn nam giới dang tay hình cánh cung như vòng ôm che chở. Bên cạnh đó, múa trống Chhay-dăm lại là cực phẩm kỹ năng. Các nghệ nhân biểu diễn trống đòi hỏi động tác cùi chỏ, lăn người, uốn cong ngả lưng linh hoạt để đánh trống, biến buổi diễn thành một màn tạp kỹ cuốn hút chưa từng có nhân dịp tết cổ truyền Chol Chnam Thmay.
3.3. Múa nón – Tôn vinh vẻ đẹp của người phụ nữ Việt
Điệu nghệ thuật múa dân gian Việt Nam mang đậm tinh thần Việt và tôn vinh vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam. Các vùng đồng bằng sông Cửu Long vào những ngày lễ hội, đặc biệt là Tết Nguyên Đán và Tết Trung Thu. Đa phần những nghệ nhân múa sẽ theo tốp 8-10 người, giới thiệu nếp sống và quang cảnh đặc trưng của miền sông nước như cảnh khung chợ nhộn nhịp, cày cấy,…
Trang phục thường được sử dụng nhiều nhất là áo dài truyền thống của Việt Nam. Sắc trắng được lựa chọn nhiều, vì thể hiện được nét đoan trang của phụ nữ và cũng là nét đặc trưng của dân tộc Việt Nam. Đạo cụ chính là những chiếc nón với các điệu múa tạo dựng hình thù đặc sắc, dựa trên sự sắp đặt của biên đạo để tăng sức hấp dẫn cho bài múa.
Bên cạnh sử dụng những chiếc nón đơn sắc, trang trí thêm một số họa tiết lên nón cũng thêm sự thú vị cho phần trình diễn
3.4. Múa lân sư rồng – Điệu múa của sự phồn thịnh
Trong các dịp lễ lớn như Tết Nguyên Đán, trung thu, khai trương, lễ cưới,… hình ảnh những chú lân sư rồng uốn lượn tưng bừng, tạo không khí náo nhiệt của mùa lễ hội. Ý nghĩa là mong ước sự may mắn, bình an, hạnh phúc và thịnh vượng cho dịp lễ này.
Bên cạnh đó, nhân vật ông địa với chiếc bụng phệ và nụ cười tươi đặc trưng là không thể thiếu trong đoàn lân. Đây là cầu nối giữa con người và các loại động vật, tạo sự gắn kết không thể tách rời. Giai điệu một bài múa lân thường nhanh, kèm tiếng trống giòn giã để thêm phần náo nhiệt. Do đó, không chỉ người lớn mà trẻ nhỏ cũng nhiệt liệt cổ vũ và hào hứng với nghệ thuật múa này.
Múa lân ở một buổi lễ náo nhiệt
(Nguồn: Quang Nguyen Vinh từ Pexels)
Nghệ thuật múa dân gian Việt Nam mang đến những điệu múa dân dã, thể hiện tính đặc trưng của cuộc sống sinh hoạt và tính cách con người từng vùng miền. Nhưng tất cả đều hướng về sự thịnh vượng và lòng yêu nước khó phai mờ ở mỗi người Việt. Nếu có dịp, đừng bỏ lỡ chiêm ngưỡng những điệu múa dân gian này nhé!
Bài viết liên quan:
- Di sản văn hóa phi vật thể, nét đẹp trường tồn
- Tự hào những di sản thế giới của người Việt
- Tám loại hình nghệ thuật văn hóa dân gian đặc sắc ở Việt
- Điệu múa linh thiêng của người Nùng Dín
