Quốc Thái
Trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam, tranh kiếng Nam Bộ từng hiện diện như một phần quen thuộc của đời sống, từ không gian thờ tự, cung đình đến những góc nhà bình dị. Không chỉ là vật phẩm trang trí, tranh kiếng còn lưu giữ niềm tin, ký ức và thẩm mỹ của nhiều thế hệ. Tuy nhiên, theo thời gian, dòng tranh này dần lùi vào dĩ vãng và ít khi được nhìn nhận đầy đủ trong bối cảnh lịch sử mỹ thuật rộng lớn. Triển lãm tranh kiếng “Nam Sử Hoạ Kiếng” tại Annam Gallery vì thế mở ra như một hành trình nhìn lại về dấu ấn của dòng tranh này trong dòng chảy lịch sử và văn hóa.
Tranh kiếng Nam Bộ từng phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, đặc biệt tại các vùng như Lái Thiêu, Chợ Lớn, Chợ Mới và Mỹ Tho. Với kỹ thuật vẽ ngược trên mặt kiếng, loại hình này tạo nên hiệu ứng màu sắc rực rỡ, bề mặt sáng bóng và độ bền phù hợp với khí hậu cũng như không gian sinh hoạt của người dân Nam Bộ. Qua thời gian, tranh kiếng hình thành hai dòng chính: tranh trang trí và tranh thờ. Một bên làm đẹp không gian sống, phản ánh thị hiếu thẩm mỹ đời thường; bên kia gắn với tín ngưỡng, cầu an và đời sống tâm linh của mỗi gia đình.
Ở phần tranh Nam Bộ xưa, bộ tranh hoa điểu của nghệ nhân Trần Văn Đẩu là một điểm nhấn đáng chú ý. Thuộc dòng tranh kiếng Mỹ Tho thập niên 1950, tác phẩm cho thấy dấu ấn cá nhân của một nghệ nhân có nền tảng mỹ thuật và khả năng thích ứng với thị hiếu đô thị mới. Từ Lái Thiêu đến Mỹ Tho, rồi qua nhiều tỉnh miền Tây, Trần Văn Đẩu góp phần đưa tranh kiếng từ một hình thức trang trí dân gian trở thành loại hình phù hợp với kiến trúc nhà phố, nơi vẻ đẹp truyền thống gặp gỡ nhịp sống hiện đại của Nam Bộ giữa thế kỷ 20.
Nếu tranh trang trí phản ánh đời sống thường nhật, tranh thờ lại mở ra một thế giới biểu tượng trang nghiêm hơn. Tác phẩm “Y Môn” của nghệ nhân Trần Văn Nhanh, phục dựng theo mẫu cổ tại Nhà Lớn Long Sơn, tái hiện hình ảnh cặp rồng đối xứng hướng về minh châu, cùng hệ thống hoa văn mây, hoa và dải trang trí được tổ chức chặt chẽ. Không chỉ phục hồi vẻ đẹp thị giác của một mẫu cổ, tác phẩm còn cho thấy vai trò của nghệ nhân như người giữ ký ức nghề, người tiếp nối những kỹ thuật vẽ ngược, phối màu và tạo hình đang dần mai một.
Ở dòng tranh thờ, “Tam Thanh Đạo giáo” là một tác phẩm tiêu biểu cho thế giới quan tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa Nam Bộ. Bố cục phân tầng với Tam Thanh, Ngọc Hoàng, Quan Âm, Quan Thánh Đế Quân cùng các thần quan, hộ pháp cho thấy cách tranh kiếng tích hợp niềm tin, trật tự vũ trụ và những ước vọng cụ thể của đời sống như cầu tự, cầu công danh, cầu bình an. Những lớp màu sáng, đường nét dày đặc và chi tiết trang trí phong phú khiến bức tranh vừa mang tính thờ phụng, vừa là một tài liệu thị giác về đời sống tâm linh Nam Bộ.
Triển lãm cũng mở rộng sang tranh gương cung đình Huế, một nhánh mỹ thuật trang trí hình thành trong không gian hoàng cung triều Nguyễn. Khác với tranh kiếng dân gian, tranh gương cung đình phục vụ các không gian nghi lễ và sinh hoạt triều đình, đòi hỏi kỹ thuật chính xác, chất liệu tinh luyện và chiều sâu biểu tượng. Những tác phẩm như “Khúc Chiểu Hà Huyên” hay “Sào Chi Miệt Tước” không chỉ tái hiện cảnh sắc thiên nhiên, mà còn gửi gắm lý tưởng về sự thanh nhã, điều hòa và thuận theo tự nhiên trong mỹ học cung đình.
Điểm thú vị của “Nam Sử Hoạ Kiếng” là triển lãm không dừng ở việc nhìn lại quá khứ. Từ tranh kiếng dân gian và tranh gương cung đình, không gian trưng bày mở ra câu hỏi về khả năng tiếp nối của di sản trong nghệ thuật ứng dụng. Tác phẩm “Ngọc Ảnh Đan Thanh” của nhà thiết kế Đào Minh Đức, lấy cảm hứng từ “Mai Lan Cúc Trúc”, cho thấy tranh kiếng có thể bước ra khỏi không gian thờ tự để hiện diện trên cơ thể sống, trong thời trang và thẩm mỹ đương đại. Ở đó, di sản không còn là một vật thể đứng yên, mà trở thành nguồn chất liệu để thế hệ hôm nay chạm vào, diễn giải và viết tiếp.
