Bài: GS.TS Trịnh Sinh
Ảnh: Nguyễn Hải
Thanh Hóa là quê hương của nhiều đời Vua, Chúa nhất Việt Nam. Nơi đây đã sản sinh 44 vị Vua của 4 triều: nhà Tiền Lê, nhà Hồ, nhà Hậu Lê và nhà Nguyễn; bên cạnh đó, còn có 2 dòng Chúa là chúa Trịnh và chúa Nguyễn. Chính vì vậy, Thanh Hóa cũng là nơi có nhiều Cố đô. Đó là các di tích Tây Đô, Lam Kinh, Vạn Lại-Yên Trường. Trải qua nhiều thế kỷ, nhiều di tích đổ nát, nhưng hầu như phạm vi ranh giới của các Kinh đô vẫn được người dân bảo vệ và giữ nguyên vì đấy là đất thiêng, là biểu tượng của các triều đại huy hoàng đã qua.
Nhà vua Hồ Quý Ly đã cho xây tòa thành đá, dân gian quen gọi là “Thành nhà Hồ”, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2011. Ngôi thành có giá trị độc đáo, duy nhất còn lại ở Đông Nam Á, cũng là một trong số ít ngôi thành bằng đá còn lại trên thế giới. Ngôi thành có mặt bằng hình chữ nhật, với chiều Bắc – Nam dài 870,5 m và chiều Đông – Tây dài 883,5 m. Các phiến đá xây thành có chiều dài tới 7m, cao 1,5m, nặng chừng 15 tấn, được xây trong vòng 3 tháng (từ tháng Giêng đến tháng 3 năm 1397). Bên cạnh tòa thành đá, du khách còn đến thăm Đàn tế Nam Giao ở phía nam, nơi có những nghi thức tế lễ cầu cho đất nước thịnh trị, trường tồn.
Đến Thành nhà Hồ, du khách còn được nghe nhiều câu chuyện về vị vua có nhiều công lớn trong việc xây thành là Hồ Quý Ly cũng như câu chuyện về Nguyễn Trãi, người mến phục Hồ Quý Ly, nhưng cũng tiếc cho vị vua này vì sai lầm mà để lại mối hận ngàn năm…
Khi quân Minh tràn sang xâm lược thì Thành nhà Hồ không có bất kỳ sự kháng cự nào. Vấn đề đúng như con trai Hồ Quý Ly đã dự báo về thất bại của ông: không phải là ngôi thành đá không kiên cố mà là “Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo thôi!”
Nguyễn Trãi vốn đã từng thi đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ) ngay trong Thành nhà Hồ vào năm 1400, dưới triều Hồ Quý Ly. Nguyễn Trãi rất cảm phục Hồ Quý Ly, nhưng cũng biết được nhà vua sai lầm vì không coi trọng sức dân mạnh như sức nước vì vậy để lại cái hận ngàn năm (Anh hùng di hận kỷ thiên niên).
Cố đô Lam Kinh thuộc về xã Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa, nơi sinh ra Lê Thái Tổ tức Lê Lợi. Ông đã chọn đặt tên cho quê hương là Lam Kinh hay còn gọi là Tây Kinh để phân biệt với Đông Kinh tức Thăng Long.
Lam Kinh có cấu trúc như Hoàng Thành, cung điện, nhà Thái Miếu, các đoạn thành quây bốn mặt với chiều dài 314m chiều rộng 254m. Các nhà khảo cổ đã tìm được dấu tích của Ngọ Môn, sân rồng, chính điện và nhiều hiện vật bằng đá, gốm… nơi mà các vua Lê thi thoảng về bái yết tổ tiên nên còn có vị thế như một Hành cung.
Lê Lợi đã chọn Lam Kinh là nơi đặt lăng mộ cho mình. Nơi đây có địa thế hợp phong thủy: tựa lưng vào núi, trước mặt là dòng sông Chu, hợp với sông Mã đổ ra biển Đông. Bên tả là rừng Phú Lâm, bên hữu là núi Hương. Không những nơi này có lăng Lê Thái Tổ mà còn có lăng của 5 vị vua Lê khác và 2 bà Hoàng Thái Hậu.
Lam Kinh đã được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2012 và cũng là nơi lưu giữ 5 bảo vật quốc gia gồm 5 tấm bia quý: Bia Vĩnh Lăng, Bia Khôn Nguyên Chí Đức, Bia Chiêu Lăng, Bia Dụ Lăng và Đại Việt Lam Sơn Kính Lăng bi.
Kinh đô Vạn Lại – Yên Trường thuộc xã Yên Trường, tỉnh Thanh Hóa. Nơi đây là Cố đô trong thời kỳ có sự tranh giành quyền lực giữa hai dòng họ cầm quyền là Lê và Mạc, được gọi là cuộc chiến Nam – Bắc triều. Khi nhà Mạc đóng đô ở Thăng Long, năm 1546, Trịnh Kiểm đã cho xây kinh đô tạm thời của triều Lê ở Vạn Lại để rước vua Lê Trang Tông về. Sau đó, vua lại dời kinh đô về Yên Trường là nơi rộng rãi hơn. Đến năm 1593, quân Lê-Trịnh chiếm được Thăng Long thì cũng chấm dứt vai trò của Cố đô này. Hiện nay, vết tích của Cố đô chỉ còn nền móng cung điện, hai cặp voi đá, ngựa đá, tượng phỗng đá, gạch ngói, chân tảng thời Lê.
Những dấu ấn 3 Kinh đô xưa ở Thanh Hóa đã thực sự là kho báu di sản văn hóa, một nguồn vốn quý giá để phát huy du lịch trong nền “công nghiệp văn hóa”.
