Huỳnh Phương
Khi chuẩn bị bước vào mùa mưa cũng là lúc thích hợp để chuẩn bị vụ mùa mới, cộng đồng người Khmer đón mừng năm mới Chôl Chnăm Thmây.
Việt Nam có hơn 1,3 triệu đồng bào dân tộc Khmer (chiếm 1,37% dân số cả nước), sống tập trung chủ yếu ở Nam Bộ. Chôl Chnăm Thmây là lễ hội lớn và được mong đợi nhất trong năm của người Khmer; trong tiếng Khmer, “Chôl” nghĩa là “vào” và “Chnăm Thmây” là “năm mới” nên còn gọi là Lễ vào năm mới. Năm nay, người Khmer đón Tết trong 3 ngày, từ 14 đến 16 tháng 4 dương lịch.
Tết đoàn viên
Gần Tết, người Khmer dành dụm tiền, trang hoàng nhà cửa và bàn thờ Phật, mua sắm quần áo mới, đồng thời chuẩn bị 2 thức bánh không thể thiếu là bánh tét và bánh ít, tượng trưng cho sự no ấm của người Khmer. Trong năm cũ đã qua, có lẽ người con nào cũng từng đôi lần làm phật ý cha mẹ. Vì vậy, vào ngày Tết đoàn viên bên mâm cơm thơm thảo, người con cả thường đại diện anh chị em tạ lễ, xin tha thứ về những lỗi lầm, thiếu sót và chúc ông bà, cha mẹ nhiều sức khỏe, sống lâu cùng con cháu.
Ngoài ra, thông thường vào dịp Tết Chôl Chnăm Thmây, một số gia đình còn gửi con cháu là nam thiếu niên vào chùa tu học để rèn luyện trở thành người trưởng thành, chín chắn. Chàng trai được cạo đầu, thay quần bằng chiếc xà rông, thay áo bằng khăn vải trắng đắp lên vai từ trái sang phải chứng tỏ từ bỏ thế tục.
Trong tâm thức của người Khmer, chùa là “trung tâm” sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và lễ hội, Tết. Do đó, du khách có thể đến bất cứ chùa Khmer nào ở Nam Bộ vào dịp Tết Chôl Chnăm Thmây cũng sẽ cảm nhận được không khí rộn ràng đón Tết, điển hình một số chùa nổi tiếng như chùa Candaransi, Pothiwong (TP. Hồ Chí Minh) hay chùa Dơi, chùa Som Rong, chùa Kh’leang, Chrôi Tưm Chắs (Cần Thơ).
Giữa tiếng trống hòa điệu múa lâm thôn ở chùa, pha lẫn tiếng cười giòn tan vang khắp xóm, du khách thích thú các trò chơi dân gian như kéo co, chọi bột, bịt mắt đập niêu hỏi dẻo dai và khỏe; và mãn nhãn với các nam thanh niên, thiếu nữ Khmer diện trang phục truyền thống rực rỡ. Ngoài ra, họ còn được thưởng thức các tiết mục văn nghệ truyền thống và màn trình diễn nhạc ngũ âm đặc sắc.
Sư Hoàng Đạt, tu học tại chùa Dơi, cho biết trước Tết một tuần, nếp sinh hoạt ở chùa thật sự nhộn nhịp và khẩn trương, các sư cắt tỉa cây kiểng, lắp dựng, trang trí sân khấu để bà con đến vui chơi, ca hát. Đến thời khắc giao thừa, gia đình quây quần chuẩn bị bàn thờ thiên, thắp nhang đèn, cúng bánh, hoa quả để tiễn vị thần Têvôđa cũ, đón thần Têvôđa mới mong được ban phước lành. Họ tin rằng Têvôđa là vị thần được trời đưa xuống chăm sóc dân chúng trong thời hạn một năm, hết thời gian này sẽ có vị thần khác xuống thay thế.
Những nghi thức độc đáo
Trong ngày Tết đầu tiên gọi là Chôl Sangkran Thmây, mọi người chọn giờ tốt nhất trong ngày, tắm gội sạch sẽ, mặc quần áo mới đi chơi Tết, mang nhang đèn vào chùa làm lễ rước Đại lịch (Maha Sangkran); đồng thời dưới sự hướng dẫn của Achar (người có uy tín tham gia Ban Quản trị chùa), người dân đi quanh chánh điện chùa 3 vòng để đón chào Têvôđa về hộ trì cho mọi người, đánh dấu rước lịch năm mới đến với đồng bào Khmer.
Ngày Tết thứ 2 được gọi là Wonbơf. Sáng sớm mọi người làm lễ dâng cơm đến các nhà sư, đến chiều làm lễ “Đắp núi cát” (Puôn phnôm khsach) trong khuôn viên chùa để mong được điều lành.
Nghi thức tắm Phật sẽ được tổ chức vào ngày Tết thứ 3. Các sư cầm nhành hoa cúc vẩy những giọt nước có ướp hương hoa thơm lên tượng Phật. Theo quan niệm của người Khmer, nước trong lễ tắm Phật được coi là linh thiêng, mang theo những lời cầu nguyện và ước nguyện tốt đẹp. Ngoài tắm tượng Phật, một số chùa chùa còn thực hiện nghi thức tắm cho sư cao niên. Sau lễ này, các nhà sư được mời đến các tháp cốt thực hiện nghi thức cầu siêu (Băngskôl) cho người thân đã khuất.
Ngày Tết cổ truyền Khmer góp phần giáo dục con người về tấm lòng hiếu thiện, thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau. Cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và người lao động là dân tộc Khmer được nghỉ Tết 3 ngày. Đây là dịp những người xa quê được về đoàn tụ gia đình trong không khí vui tươi, ấm áp, góp phần giữ gìn phát huy bản sắc văn hóa dân tộc của đồng bào Khmer.
