Phạm Minh Quân
Có những hình ảnh dường như đã ở sẵn trong ký ức tập thể của người Việt, đến mức ta ít khi tự hỏi vì lẽ nào chúng lại bền bỉ đến vậy. Từ ao làng mùa hạ đến bậc thềm chùa cổ, từ chén trà ướp hương sen đến câu ca dao “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”, sen bước vào đời sống như một biểu tượng của sự thanh khiết và an nhiên. Song, khi dõi theo hành trình của sen trong hội họa Việt Nam, ta nhận ra phía sau vẻ quen thuộc ấy là một đời sống sâu hơn, riêng tư hơn, luôn chuyển mình theo tâm thế thời đại, phản ánh “tâm cảnh” người nghệ sĩ.
Trong nghệ thuật truyền thống, sen hiện diện chủ yếu như một mô típ tạo hình. Những bệ tượng Phật thời Lý Trần nở thành đài sen, hoa văn sen uốn lượn trên gốm, trên vì kèo đình chùa, trong các mảng chạm sơn son thếp vàng. Ở đó, sen mang tính ước lệ và đăng đối, tượng trưng cho cõi tịnh và sự vươn lên khỏi bùn đất để đạt tới thanh cao. Đó là sen của niềm tin và của mỹ học phương Đông, nơi hình ảnh luôn hàm chứa ý niệm.
Bước sang hội họa hiện đại thế kỷ 20, sen dần rời khỏi không gian trang trí để trở thành một đối tượng tạo hình độc lập. Trong tác phẩm Thiếu nữ bên ao sen (1938) của Nguyễn Gia Trí, ao sen hiện lên qua lớp sơn mài vàng son sâu thẳm, như một cõi mộng nâng đỡ vẻ đẹp thiếu nữ. Sen hòa vào không khí duy mỹ, góp phần tạo nên vẻ ưu nhã rất riêng của mỹ thuật Đông Dương.
Đến Thiếu nữ bên hoa sen (1944) của Tô Ngọc Vân, hoa sen mềm lại trong ánh sáng dịu, đứng bên người thiếu nữ như một sự đồng điệu. Màu sắc êm, nhịp điệu nhẹ, tất cả tạo nên cảm giác tinh khôi. Trong Thiếu nữ bên hoa sen (1972) của Nguyễn Sáng, hình khối cô đọng hơn, màu sắc mạnh hơn, sen được giản lược để tiến gần tới tinh thần hiện đại. Cùng một hình tượng thiếu nữ bên hoa sen, qua 3 thế hệ, ta thấy sự thay đổi của mỹ cảm. Sen vẫn gắn với cái đẹp Việt, nhưng mỗi họa sĩ đã gửi vào đó một quan niệm riêng.
Nếu ở thế kỷ trước, sen còn song hành cùng hình bóng con người, thì trong nghệ thuật đương đại, sen dần bước vào không gian nội tâm. Với Đào Thành Dzuy, sen thường xuất hiện ở thời khắc úa tàn, khi lá rũ màu và đài sen lặng lẽ. Trên nền giấy Dó mỏng, những gam lam xám và pastel loang nhẹ như sương khiến hoa và lá tan vào không gian. Sen trở thành nhịp thở của thời gian, gợi cảm thức về sự vô thường. Người xem đứng trước tranh có thể cảm nhận một khoảng lặng, như đang bước vào cõi thiền tĩnh tại, nơi cái đẹp nằm trong sự chuyển dịch chậm rãi của đời sống.
Với họa sĩ Nguyễn Trà Vinh, sen lại khởi nguồn từ một câu chuyện rất đời thấm đượm kỷ niệm. Những năm sống trong căn phòng chật chội và oi bức của khu tập thể Hà Nội, giữa tiếng ồn và hơi nóng hầm hập, ông nhiều lần mơ thấy mình nằm bồng bềnh trên lá sen giữa hồ nước mênh mang. Ký ức những đêm ngủ trong lều giữa đầm sen, nghe tiếng ếch nhái và côn trùng, dần dần hội tụ thành thôi thúc sáng tạo. Các tác phẩm sơn mài khổ lớn mang theo ký ức ấy. Sen trong tranh ông gợi cảm giác cân bằng, như một giấc mơ dịu mát giữa thực tại ngột ngạt.
Còn với Đặng Phương Việt, sen là lựa chọn bền bỉ suốt nhiều năm. Ông trung thành với sen trắng và xem mỗi bức tranh như một quá trình tu tập. Ảnh hưởng từ Phật giáo và mỹ thuật tâm linh khiến cách nhìn của ông về sen ngày càng lắng sâu. Có khi ông ngồi hàng giờ bên hồ chỉ để quan sát một bông hoa nở. Mỗi tác phẩm, dù là sơn dầu hay sơn mài, đều được hoàn thành khi cảm xúc và nhân duyên chín muồi. Trong hành trình ấy, sen trở thành tấm gương phản chiếu đời sống tinh thần của người vẽ.
Nhìn lại dòng chảy, ta thấy hoa sen trong hội họa Việt Nam đã thong dong một quãng đường dài. Từ biểu tượng tôn giáo trong điêu khắc cổ, đến nền mỹ học cho vẻ đẹp thiếu nữ, rồi trở thành tâm cảnh, miền ký ức và con đường tu tập thiền định của từng nghệ sĩ. Sen không lặp lại chính mình mà đi qua nhiều tầng ý nghĩa. Sen đổi thay theo cách mỗi người đối diện với đời sống và với chính bản thân mình.
Và có lẽ, điều khiến sen vẫn tiếp tục nở trong mỹ thuật Việt vì trong từng cánh mỏng ấy, người cầm cọ đã gửi gắm một phần của chính mình qua nhiều cung bậc, lặng lẽ, thanh tao và huyền nhiệm như chính hương sen buổi sớm.
