Đinh Trần Tuấn Anh
Vào năm 1956, theo các thỏa thuận hữu nghị về giáo dục và hợp tác lao động giữa hai chính phủ Việt Nam và Tiệp Khắc, một thế hệ người Việt đã lần đầu tiên đặt chân tới đất nước Đông Âu xa xôi. Họ chủ yếu là những du học sinh, người lao động được phía Việt Nam cử sang để học tập và đào tạo kỹ năng, đặc biệt là trong ngành cơ khí. Kể từ thời điểm đó, dòng người Việt nhập cư sang Tiệp Khắc không ngừng tăng qua từng năm tháng, cho tới khi cuộc Cách mạng Nhung nổ ra vào năm 1989 làm thay đổi hoàn toàn thể chế tại quốc gia này.
Từ một lực lượng lao động và học tập thuần túy, cộng đồng người Việt tại Tiệp Khắc (tới năm 1993 là Cộng hòa Séc) đã nhanh chóng thích nghi, tận dụng lợi thế giao thương với Đức để thiết lập nên các mô hình kinh doanh nhỏ lẻ tại những khu chợ biên giới, và rồi dần dần dịch chuyển về thủ đô Prague để hội nhập sâu rộng hơn vào nền kinh tế và xã hội sở tại. Năm 2013, người Việt chính thức được công nhận là dân tộc thiểu số quốc gia thứ 14 của Cộng hòa Séc, và tính đến năm 2026, bảy thập kỷ sau chuyến đi lịch sử đầu tiên, cộng đồng này đã vượt mốc 70.000 người, trở thành nhóm dân tộc thiểu số đông thứ ba tại Cộng hòa Séc.
Chính dòng chảy văn hóa và lịch sử đặc biệt ấy đã tạo nên thứ phông nền không thể hoàn hảo hơn cho bộ phim “Trường Hè, 2001” (tựa tiếng Anh: Summer School, 2001), một tác phẩm mang đến cảm giác “vừa lạ vừa quen”, nơi khán giả được chứng kiến những mảnh đời Việt tại một vùng đất xa xôi.
Mùa Hè Của Sự Đứt Gãy Và Chữa Lành
Câu chuyện của “Trường Hè, 2001” bắt đầu khi Kiên (do Bùi Thế Dương thủ vai), một thiếu niên 17 tuổi trở về Cộng hòa Séc sau 10 năm bị gửi về sống ở Việt Nam. Sự xa cách về địa lý trong một khoảng thời gian dài mang theo những vết thương âm ỉ. Chào đón Kiên cùng mái tóc nhuộm đỏ rực của cậu ở cổng sân bay không phải là những vòng tay ấm áp, mà lại là những ánh nhìn dè bỉu và hoài nghi từ chính gia đình của cậu. Đó là sự lạnh lẽo của người cha (Doãn Hoàng Anh thủ vai), sự lúng túng của người mẹ (Lê Quỳnh Lan thủ vai) vì muốn vá víu lại một thập kỷ chia cách, và sự ghen tị của cậu em trai (Tô Tiến Tài thủ vai).
Giữa những ngày hè nóng nực ở khu chợ trời thị trấn Cheb với công việc in ép nhiệt hình Pokémon lên áo thun, những buổi học bổ túc tiếng Séc vỡ lòng, và cả những rung cảm đầy lãng mạn bên bờ hồ, một bí mật sâu kín của Kiên dần bị hé lộ, đe dọa đẩy mùa hè năm ấy vào một mớ hỗn loạn.
Tiếng Nói Điện Ảnh Của Một Người, Trải Nghiệm Của Một Cộng Đồng
Người đứng sau những thước phim náo nhiệt nhưng cũng không kém phần gai góc, lạ lẫm nhưng cũng thật thân quen của “Trường Hè, 2001” là Dužan Duong, một đạo diễn kiêm nhà quay phim gốc Việt từng gây tiếng vang với các phim ngắn như “Mất gốc” và “Bố Hải”. “Trường Hè, 2001” là tác phẩm điện ảnh dài đầu tay của anh, một dự án mang đậm tính tự truyện, được khơi nguồn từ chính ký ức thời niên thiếu của Dužan tại Cộng hòa Séc.
Dưới góc nhìn của thế hệ người Việt thứ hai tại đất nước Đông Âu, Dužan không cố gắng tô hồng hiện thực. Anh đặt lên màn ảnh những chất liệu thô mộc, sống động nhất về thân phận của cộng đồng xa xứ. Đạo diễn chia sẻ rằng: “Bộ phim dài đầu tay của tôi có chủ đề gần gũi với tôi nhất, đó là cảm giác thiếu vắng tình yêu của người thân và luôn thấy mình cô đơn. Cảm giác này bắt nguồn từ lúc ba mẹ tôi gửi tôi về Việt Nam cho ông bà nuôi khi tôi mới 5 hay 6 tuổi. Bởi thế, việc tôi thực hiện một bộ phim drama gia đình để xoáy vào những cảm xúc và hậu quả đi kèm không phải là một lựa chọn, nhưng là điều cần thiết từ tận đáy lòng.”
Sự chia cắt này hóa ra không phải là một trải nghiệm cá nhân đơn lẻ. Theo lời chia sẻ của đạo diễn, trong quá trình thực hiện bộ phim, anh mới biết rằng việc gửi con về quê hương để họ hàng nuôi dưỡng là điều thường thấy của rất nhiều gia đình Việt Nam tại Séc thời điểm đó. Họ suy nghĩ rằng, để con cái có thể “tái hòa nhập” tốt nhất nếu trong tương lai cả gia đình trở về Việt Nam, họ sẽ gửi những đứa trẻ đó về nước ngay trước khi bắt đầu vào học lớp một. Tính “chung” trong những trải nghiệm của cộng đồng, có lẽ cũng là thứ xúc tác tạo nên động lực để Dužan kể câu chuyện của anh.
Khu Chợ Vùng Biên Và Ngôn Ngữ Của Tính Chân Thực
Về mặt xã hội học, thế hệ người Việt thứ hai tại Séc đã hưởng lợi lớn từ nền giáo dục, vươn lên và hội nhập mạnh mẽ không chỉ trong kinh tế mà các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thể thao, với chính là đạo diễn của bộ phim “Trường Hè, 2001” là một minh chứng. Tuy nhiên, với thế hệ đầu tiên, tiểu thương vẫn là nguồn kinh tế chính. Biểu tượng rõ nét nhất cho hệ sinh thái này là chợ Sapa, thường được ví như một “Tiểu Hà Nội” ngay trong thủ đô Prague. Khai trương từ năm 2000 trên nền một trang trại cũ, Sapa từ một nơi buôn bán dần trở thành một “thành phố trong thành phố” với đầy đủ nhà hàng, chùa chiền, trường học và các tiện ích thường nhật khác. Sapa mang đâu đó một hơi hướng nhị nguyên về văn hóa: vừa là pháo đài gìn giữ bản sắc dân tộc, vừa tạo ra cảm giác khép kín, cô lập khỏi Prague.
Trường Hè, 2001 chọn một bối cảnh tương tự: khu chợ tại Cheb, một trong những trung tâm lớn của cộng đồng Việt và cũng là nơi đạo diễn Dužan đã trải qua tuổi thơ. Trong phim, khu chợ hiện lên như một ốc đảo thân quen giữa vùng đất xa xôi, không những đóng vai một không gian vật lý, mà một góc độ nào đó, trở thành bản phản chiếu chính tinh thần của các nhân vật, và xa hơn, của cộng đồng người Việt tại Séc: cần mẫn, tháo vát, không khuất phục, nhiều hoài niệm, luôn ôm chặt văn hóa quê nhà.
Song, bất kể đội ngũ thiết kế sản xuất có tài năng nhường nào, một bối cảnh phim chỉ có thể cảm giác “thật” bằng chính sự chân thực của những con người trong đó. Và để lấp đầy không gian của khu chợ kia, đạo diễn Dužan đã đưa ra một quyết định đầy táo bạo: ưu tiên sự chân thật tuyệt đối bằng cách sử dụng các diễn viên không chuyên. Đội ngũ sản xuất đã tìm kiếm họ tại các tiệm nail, cửa hàng tạp hóa, và quán ăn do người Việt làm chủ. Thậm chí, cậu bé Tô Tiến Tài thủ vai người em trai của Kiên trong phim thực chất là hàng xóm của đạo diễn.
Quyết định này mang lại một nét rất “đời” cho tác phẩm. Đạo diễn Dužan khẳng định: “Tôi sẵn lòng tái hợp với những diễn viên ‘đời’ này cho các dự án sau. Họ chính là nhân vật, không cần phải hòa mình vào vai diễn theo cách thông thường. Bao nhiêu cảm xúc, phản ứng, ngôn từ và hành động của họ đều đến từ cốt lõi, từ những nơi rất cá nhân. Tất cả đều có chất ‘thật’, đều là những gì từng diễn ra trong đời họ.”
Ra mắt vào năm 2025 tại Cộng hòa Séc nhưng chỉ đến đầu năm nay, “Trường Hè, 2001” mới gây tiếng vang lớn khi nhận được 8 đề cử tại Sư tử Séc (giải thưởng được ví như Oscar của Séc), và xuất sắc mang về hai tượng vàng danh giá cho Kịch bản xuất sắc và Diễn viên phụ xuất sắc. Là bộ phim truyện Séc-Việt đầu tiên từng được sản xuất, tác phẩm đã trở thành cánh cửa hiếm hoi để điện ảnh thế giới được bước vào đời sống của cộng đồng người Việt tại Đông Âu. Trong tháng Sáu này, “Trường Hè, 2001” sẽ chính thức ra mắt rộng rãi tại thị trường Việt Nam thông qua nhà phát hành Spring Auteurs, nằm trong khuôn khổ dự án “Một Lít Phim”.
Một bộ phim tâm lý gia đình, một tác phẩm hoài niệm về thời đầu thập niên 2000, và một khảo luận mang tính tự sự về thân phận người Việt xa xứ, Trường Hè, 2001 hứa hẹn sẽ mang đến cho khán giả Việt Nam một trải nghiệm điện ảnh mới lạ, và quan trọng hơn, một cơ hội để kết nối và thấu cảm với chính những lát cắt văn hóa của đồng bào nơi phương xa.
