Bài: Nguyễn Phước Bảo Đàn
Ảnh: Phan Huy
Nghề dệt truyền thống của cộng đồng người Thái ở miền Tây xứ Nghệ.
Nếu một lần ngược lên bản của người Thái ở miền Tây xứ Nghệ, bạn sẽ lưu luyến với những đôi bàn tay thoăn thoắt, nét tài hoa, sự khéo léo của những người con gái Thái bên khung dệt. Những tấm lụa tơ tằm đa sắc màu óng ả, trang trí hoa văn đặc thù, hay những nương dâu nơi biền bãi, những nong tằm ủ kén… dường như luôn ẩn chứa những thông điệp bí ẩn cần khám phá.
Nơi miền Tây xứ Nghệ…
Ngược dòng lịch sử, thần tích đền Chín Gian, xã Quế Phong, tỉnh Nghệ An, từng nhắc nhớ đến Náng Xỉ Đà – nàng con gái của vua Trời (Thẻn Phà), được cha cho xuống mường đất cai quản 9 mường ở vùng Quỳ Châu xưa. Tương truyền, Náng Xỉ Đà đã dạy các cô gái ở bản trồng bông, nuôi tằm, kéo sợi, dệt vải, thêu thùa và được xem là bà tổ nghề dệt của người Thái.
Những bãi bồi trĩu nặng phù sa ven dòng Nậm Cướm, Nậm Chai, Nậm Can… từ lâu đã là miền đất thuận lợi cho đời sống cư trú của người Thái. Trong hành trang thiên di đến miền Tây Nghệ An, bên cạnh ruộng nước, hệ thống mương phai thủy lợi, còn có nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa. Điều kiện tự nhiên thuận lợi cũng mở ra những cách làm mới, để hôm nay, bên cạnh tằm ăn lá dâu, một số nơi còn nuôi thêm tằm ăn lá sắn. Hình ảnh những nương dâu xanh ngát nơi biền bãi, thấp thoáng cọn nước trên dòng nước mát lành, trở thành khung hình ấn tượng mà mỗi du khách đều muốn lưu lại trong hành trình.
Trong chu kỳ khoảng 20 ngày từ khi tằm nở đến lúc chín, người ta bắt đầu cho tằm lên né để nhả tơ, tạo kén. Sau 4 – 5 ngày, tằm hóa nhộng, kén được gỡ xuống để kéo sợi. Kén tằm được thả vào nồi nước sôi, trên miệng nồi gắn guồng kéo; sợi tơ sau đó được cuốn thành từng cuộn nhỏ. Để sợi tơ trắng sáng hơn, phụ nữ Thái thường ngâm sợi trong nước có đu đủ non thái mỏng, rồi phơi khô dưới nắng hanh vàng.
Những cuộn tơ tằm là chất liệu dệt nên cuộc sống của người Thái ở miền Tây Nghệ An. Dưới đôi bàn tay tài hoa, khéo léo của người phụ nữ, chúng trở thành những bộ trang phục mang đậm bản sắc cộng đồng. Những chiếc váy, áo, khăn piêu… không chỉ giúp người Thái rạng rỡ trong các lễ hội, mà còn trở thành sản phẩm trao đổi, gắn kết đời sống với các cộng đồng Khơ Mú, Thổ… cận cư.
… với những cô gái Thái dệt lụa
Úp bàn tay thành hoa văn, ngửa bàn tay thành hoa với lá…; Vuốt thuôn như ngọn lá hành, mềm mại như áng mây bay… là những câu từ phổ biến trong văn học dân gian người Thái, khi hình tượng hoá đôi bàn tay dệt lụa, đan nét hoa văn.
Từ thuở thiếu thời, bên bộ khung cửi do những người đàn ông trong gia đình làm nên, những cô gái Thái đã cùng với bà và mẹ, tập quen với việc ươm tơ, se sợi, nhuộm màu… làm nên những tấm vải dệt trơn có cấu trúc đơn giản. Đôi tay họ dần trở nên khéo léo trên những tấm vải đan kiểu nong đôi, nong ba có kiểu thức trang trí tỉ mỉ.
Trên tấm dệt của người Thái, các họa tiết hoa văn thường là hình ảnh phản chiếu trực quan thế giới – nhân sinh quan của cộng đồng. Đó là hình ảnh đơn giản của ngôi sao 8 cánh với rất nhiều biến thể, hình mặt trời, hình thoi, ô trám, chữ X, chữ V… cho đến những hoa văn tạo hình phức tạp như Pả Chau (hình ảnh thần linh), Khăn tai Phả Chau (thần linh trong đền thờ), Tô quang (con hươu), Tô mạ (con ngựa), Tô nộc (con chim)…
Ở mỗi lứa tuổi khác nhau, người phụ nữ ngồi bên khung cửi lại khéo léo phối hợp màu sắc để dệt nên những tấm lụa phù hợp. Với những cô gái Thái đang tuổi yêu đương, hẹn hò, những kiểu thức hoa văn uốn lượn, bay bổng, thơ mộng… sẽ dần hiện lên trên gam màu nền sáng; hoặc với thế hệ những người lớn tuổi, tấm dệt sẽ nguyên vẹn nét màu trầm, cùng những hoa văn với đường nét rắn rỏi, đậm nét suy tư.
Nhinh hụ dệt phai, Chai hụ san hẻ, nhinh na (Gái biết dệt vải, Trai biết đan chài, bắn nỏ) – câu thành ngữ của người Thái ở Tây Nghệ An cho thấy tầm quan trọng của nghề thủ công vốn chỉ dành cho người phụ nữ bởi sự tỉ mỉ và kiên trì của họ. Bên khung cửi, khi con gái ngồi học dệt, người mẹ lại tỉ tê truyền cho con những kinh nghiệm sống, chuyện đối nhân xử thế. Nghề dệt vì thế không chỉ là kỹ năng thủ công, mà còn là một phần đời sống tinh thần của phụ nữ Thái. Những người con gái biết dệt luôn được đánh giá rất cao trong cộng đồng và là ý trung nhân của rất nhiều chàng trai tài giỏi.
Từ nương dâu, nong tằm đến khung cửi trong gian nhà sàn, nghề dệt đã đi cùng đời sống người Thái như một mạch nguồn bền bỉ. Trong từng tấm lụa, từng hoa văn, người ta không chỉ nhìn thấy sự khéo léo của đôi bàn tay, mà còn nhận ra ký ức, nếp sống và vẻ đẹp tâm hồn của cả một cộng đồng.
