Bài Mai Kim Chi
Ảnh: Bá Ngọc
Một Hà Nội bình dị và đầy hoài niệm trên những con phố cổ.
Hà Nội hôm nay đã thay đổi rất nhiều cùng với nhiều công trình hiện đại và nhịp sống ngày càng sôi động. Nhưng giữa những đổi thay ấy, nếu men theo từng con ngõ nhỏ, bước qua cầu thang cũ nép sâu trong nếp nhà xưa, ta vẫn có thể bắt gặp một Hà Nội rất khác – lặng lẽ, bình dị và đầy hoài niệm.
“Thượng tâm linh, hạ đời sống” nơi gác 2 phố cổ
Trong những dấu tích còn lại giữa lòng phố cổ, vẫn còn tồn tại những không gian tín ngưỡng nằm trên tầng 2 của các ngôi nhà phố.
Ít ai đi qua phố Hàng Đào tấp nập mà biết rằng, tại số 90A, phía trên cửa hàng buôn bán rộn rã ở tầng 1, vẫn có một ngôi đình cổ. Đó là đình Hoa Lộc Thị, nơi đây thờ vọng thành hoàng làng, gắn với tín ngưỡng thờ tổ nghề nhuộm của những người thợ gốc làng Đan Loan (Hải Dương trước đây) lên kinh kỳ lập nghiệp.
Cách đó không xa, trên phố Hàng Bạc, đền Nguyên Khiết Linh Từ thường được gọi là đền Hàng Bạc cũng nằm trên tầng 2 của một ngôi nhà phố. Đây là nơi thờ Thánh mẫu Bạch Hoa công chúa, phối thờ Thánh Mẫu Tứ Phủ. Theo thời gian, tầng một trở thành không gian sinh hoạt đời thường, trong khi nơi thờ tự vẫn được gìn giữ ở phía trên.
Sự đan xen giữa đời sống và tín ngưỡng tạo nên nét rất riêng của phố cổ Hà Nội. Trong cùng nếp nhà, sinh hoạt thường nhật và không gian tâm linh vẫn lặng lẽ song hành, lưu giữ những lớp văn hóa đã gắn bó với thành phố qua nhiều thế hệ.
Những cánh cửa gỗ và ký ức về một nếp nhà xưa
Trên phố Hà Nội xưa, ngày mới có khi bắt đầu từ tiếng lách cách của tấm cửa ván gỗ. Mỗi sáng, từng tấm ván được nhấc xuống, xếp gọn; đến chiều lại lần lượt lắp lên, cài chốt bằng then gỗ. Thao tác quen thuộc nay đã trở thành dấu ấn của một phần ký ức.
Xuất hiện từ khoảng thế kỷ 19 – 20, loại cửa này được tạo nên từ nhiều thanh ván gỗ lim ghép vào các rãnh then ở phía trên và dưới, phù hợp với kiểu nhà phố hẹp ngang, sâu dài đặc trưng của phố cổ.
Qua nhiều thời kỳ phát triển, cửa ván ghép dần nhường chỗ cho các loại cửa hiện đại hơn, song nét kiến trúc độc đáo này vẫn được lưu lại và phục dựng tại một căn nhà trên phố Hàng Bè. Trải qua nhiều thập kỷ, cánh cửa gỗ xếp đã trở thành tư liệu quý về Hà Nội, gợi lại nếp sinh hoạt từng rất đỗi quen thuộc của người dân nơi đây.
Giếng cổ Hà Nội – dấu ấn của mạch nguồn phố xưa
Nằm sâu trong những con ngõ nhỏ đặc trưng của phố cổ Hà Nội, một số giếng cổ có tuổi đời hàng trăm năm, từng là nguồn nước sinh hoạt chính của người dân trong khu phố, trước khi hệ thống máy nước được xây dựng dưới thời Pháp thuộc.
Đến nay chỉ còn vài giếng cổ được lưu giữ, tiêu biểu như giếng trong ngõ Tạm Thương hay ngõ Phủ Doãn. Dù không còn giữ vai trò như trước, chúng vẫn được người dân xung quanh trân trọng sử dụng, gìn giữ như dấu vết hiếm hoi của đời sống phố xưa.
Khi phố cổ từng là sân khấu của một thời vàng son
Không chỉ lưu giữ không gian tín ngưỡng hay dấu tích sinh hoạt đời thường, phố cổ Hà Nội còn là nơi hội tụ của nhiều sân khấu nổi tiếng từ cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20. Nổi bật trong số đó là “tam giác vàng” của nghệ thuật sân khấu với 3 rạp Quảng Lạc, Sán Nhiên Đài và Chuông Vàng, chỉ cách nhau khoảng 150 m.
Ra đời năm 1916 tại số 8 Tạ Hiện, rạp Quảng Lạc ban đầu chuyên diễn tuồng, hát bội, sau trở thành một trong những sân khấu quan trọng đón các gánh cải lương từ miền Nam ra Bắc biểu diễn. Ngày nay, địa điểm này thuộc sự quản lý của Nhà hát Kịch Hà Nội và vẫn gắn với hoạt động sân khấu của Thủ đô.
Trên phố Đào Duy Từ, rạp Sán Nhiên Đài từng là nơi biểu diễn chèo, sau năm 1950 được đổi tên thành Lạc Việt, nay là Trung tâm Giao lưu Văn hóa Phố cổ Hà Nội. Rạp Chuông Vàng trên phố Hàng Bạc, tiền thân là rạp Thăng Long, cũng từng là địa chỉ nổi tiếng của sân khấu cải lương Hà Nội.
Ngày nay, dấu vết của phố xưa vẫn nằm lại trong những góc nhỏ của Hà Nội mà ít ai biết tới. Đó có thể là những cánh cửa gỗ, giếng cổ, ngôi đình trên tầng 2 hay các rạp hát một thời. Không chỉ là dấu tích của quá khứ, mà trở thành những mảnh ghép kết nối các lớp thời gian đã xa với đời sống hôm nay, để một Hà Nội xưa vẫn hiện diện trong lòng thành phố đang không ngừng đổi thay.
