Bài: Trương Quý
Ảnh: Amachau
Cảm thức về mái nhà sàn lâu đời của người Việt trên vùng núi cao.
Tự bao giờ, bóng nhà sàn đã trở thành ký ức ấm áp trên những sườn núi chênh vênh, trong thung lũng bảng lảng khói lam chiều, gợi bước chân lữ khách tìm về một miền thân thuộc. Điều ấy không phải vô tình mà có, bởi kiểu nhà sàn chính là một hình thái kiến trúc đã có mặt trong đời sống người Việt cổ từ nhiều thiên niên kỷ.
Trên mặt và tang trống đồng Đông Sơn, bên cạnh hình chim, thuyền, người giã gạo hay cảnh sinh hoạt cộng đồng, hình ảnh nhà sàn cũng hiện lên như một dấu ấn nổi bật. Những phong tục sống được ghi lại trên bề mặt trống dường như đã đổi thay qua nhiều thiên niên kỷ, nhưng ngôi nhà sàn vẫn còn hiện diện hôm nay. Từ ngôi nhà sàn của các dân tộc miền núi đến đình làng miền xuôi, cảm thức về một mái nhà lâu đời của người Việt cổ đã trở thành sợi dây kết nối cộng đồng sâu sắc.
Từ biểu tượng của một nền văn minh
Hình thái nhà sàn là kiểu kiến trúc phổ biến ở nhiều vùng miền và cộng đồng cư dân, từ Nam Trung Quốc đến các quần đảo Đông Nam Á, trong đó Việt Nam là một trong những địa bàn tiêu biểu. Nhà sàn phản ánh lịch sử cư trú lâu đời của các dân tộc trên dải đất hình chữ S, từ vùng núi xuống duyên hải, thích ứng với điều kiện tự nhiên và tập quán, để rồi thành hình ảnh văn hóa của nhiều vùng miền.
Văn hóa Đông Sơn được đặt tên theo di tích Đông Sơn phát hiện năm 1924 ở vùng sông Mã. Trong quá trình nghiên cứu, khái niệm Đông Sơn dần được dùng để chỉ một nền văn hóa khảo cổ rực rỡ của thời đại kim khí ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam, có niên đại khoảng từ thế kỷ 8 – 7 trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên. Tính biểu tượng của những hoa văn trống đồng đã trở thành một bộ nhận diện nền văn minh cổ xưa của người Việt, từ chim Lạc bay quanh mặt trời hình tia đến những hình người bên ngôi nhà sàn được khắc họa đậm nét. Ngôi nhà sàn quen thuộc trong đời sống đã có bằng chứng về lịch sử lâu đời trên một nhạc khí linh thiêng.
Những ngôi đình làng cổ nhất còn lại đến ngày nay của người Kinh ở đồng bằng vẫn giữ cấu trúc nhà sàn. Đó cũng chính là những công trình tuyệt mỹ bậc nhất của kiến trúc cổ Việt Nam, từ đình Chu Quyến, đình Tây Đằng (Hà Nội) đến đình Đình Bảng (Bắc Ninh). Ở những ngôi đình này, hệ sàn gỗ chính là nơi cư dân sinh hoạt cộng đồng, từ thờ thành hoàng đến lễ hội, bên dưới những mái đao khổng lồ, với những chạm khắc sinh động về các hoạt động sống, kế tục các hoa văn trên trống đồng, làm nên một pho sử ký trực quan liền mạch.
Nhà sàn đơn sơ mẹ sinh con
Những hình ngôi nhà tưởng chừng mang tính ước lệ trên mặt trống đồng vẫn hiện diện hôm nay. Tại các vùng cao miền núi phía Bắc cho đến miền rừng Thanh Hóa, Nghệ An, nhà sàn thường được dựng ở vùng quần cư của các dân tộc sống trong thung lũng, dưới chân núi, ven sông suối, nhằm tránh ẩm thấp, thú dữ.
Truyền thuyết của các dân tộc Thái, Mường đều kể chung câu chuyện con rùa thần đã mách bảo người dân làm nhà giống hình dáng của rùa: bốn chân là cột nhà, mai là mái nhà, vảy là ngói hay gianh lợp mái. Điểm dễ nhận diện nhà sàn của người Thái là hai bên đầu nóc của mỗi ngôi nhà đều được trang trí bằng “khau cút”, gồm 2 thanh gỗ chạm khắc đẹp, bắt chéo nhau trên đòn nóc, tựa như hai chiếc sừng trâu hoặc hai nhành hoa. Có nhiều cách giải thích cho ý nghĩa của khau cút. Người Thái tin rằng chi tiết này có tác dụng tránh gió cho 2 đầu nhà; tên gọi của nó cũng được cho là gợi đến ngọn rau dớn, một loại rau phổ biến vùng núi.
Mái nhà hình mai rùa với hoa văn cuộn xoắn như ngọn rau dớn gợi nhớ đến những nét chạm khắc huyền bí trên trống đồng Đông Sơn, khi cư dân của nền văn hóa này từng có địa bàn sinh sống trải rộng, tạo nên sự gắn kết tự nhiên giữa các tộc người. Những đặc điểm tinh tế của ngôi nhà sàn trở thành nếp sinh hoạt, chẳng hạn ngôi nhà sàn người Thái có 2 cầu thang, “tang quản” cho nam giới với số bậc 7, “tang chan” dành cho nữ giới với số bậc 9. Sau này, bài hát của nhạc sĩ An Thuyên đã gợi ra một hành trình mang tên “Chín bậc tình yêu”, từ 9 bậc lớn khôn đến 9 bậc hẹn hò, để rồi “Chín tháng mẹ hiền, nhà sàn đơn sơ mẹ sinh con”… Cả một không gian văn hóa được đánh dấu bằng những chi tiết đơn sơ nơi nhà sàn.
Nhà dài như tiếng chiêng
Nhà sàn của các dân tộc Gia Rai, Ê Đê, Ba Na ở Tây Nguyên, cùng những nếp nhà của cộng đồng Chăm ở vùng núi phía đông Đắk Lắk, đã góp phần làm nên biểu tượng của không gian sử thi đại ngàn. Nhà sàn ở đây có thể rất dài để đáp ứng sinh hoạt của nhiều gia đình cùng huyết thống. Nổi bật trong bức tranh phong cảnh Tây Nguyên còn là những ngôi nhà rông với mái cao vút giữa trung tâm buôn làng, tựa như một cây cột thiêng gửi gắm phần hồn của cộng đồng.
Sử thi Đam San hùng vĩ với câu chuyện về sự chinh phục thiên nhiên của người Ê Đê đã viết: “Nhà dài như tiếng chiêng. Hiên nhà dài bằng sức bay của một con chim”. Ngôi nhà sàn trở thành nơi các thế hệ sau tìm thấy cội nguồn tinh thần cũng như các dấu tích vật chất tạo nên phong tục của ông cha mình. Những ngôi nhà rông Tây Nguyên gắn với các lễ hội, các nghi thức mùa màng và không gian văn hóa cồng chiêng. Nhà dài và nhà rông chỉ thực sự có được hồn vía khi chủ nhân của chúng giữ được các nếp sinh hoạt cổ truyền, như ánh lửa bập bùng giữa câu chuyện già làng kể về truyền thuyết của hành trình người anh hùng sử thi đi tìm nữ thần mặt trời.
Bóng dáng nhà sàn bao trùm lên lịch sử cư trú của nhiều dân tộc trên dải đất Việt Nam, trở thành một phần tài sản văn hóa chung khi các cộng đồng cùng chia sẻ những phong tục, tập quán gần gũi. Từ một hình thái kiến trúc thích ứng với điều kiện tự nhiên, nhà sàn đã đi vào đời sống như biểu tượng văn hóa của đất nước – một cội rễ đơn sơ mà đượm tình.
