Lê Hoàng

Nếu muốn tìm một ngôi chùa cổ còn giữ được kết cấu kiến trúc nguyên vẹn. Có lẽ chùa Bút Tháp là lựa chọn số một. Nếu muốn tìm một nơi chứa đựng nhiều kiệt tác nghệ thuật về điêu khắc trên cả chất liệu đá và gỗ thì chùa Bút Tháp là nơi bạn phải đến. Và, những người mang lòng trắc ẩn muốn tìm hiểu kỹ về triết lý nhân gian, giữa đạo và đời, thì Chùa Bút Tháp chính là nơi không thể bỏ qua.

Hệ thống mái đao chùa Bút Tháp

Tên gọi Chùa Bút Tháp có từ năm 1876 khi vua Tự Đức qua đây, thấy một ngọn tháp bằng đá xanh, cao vút có hình dáng tựa một cây bút viết lên trời liền gọi tên là Bút Tháp. Tên chữ của chùa là Ninh Phúc Tự, nằm ở bên đê hữu ngạn sông Đuống, thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Nhân dân trong vùng còn gọi là chùa Nhạn Tháp do có nhiều chim nhạn đến làm tổ trên tháp.

Tương truyền, chùa có từ đời vua Trần Thánh Tông (1258-1278). Trải qua bao thăng trầm của lịch sử với nhiều lần tu sửa, chùa có quy mô kiến trúc như hiện nay là do hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc và con gái là công chúa Lê Thị Ngọc Duyên tôn tạo. Chùa mang dấu ấn đặc sắc về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc thời Lê – Trịnh thế kỷ 17. Toàn bộ không gian kiến trúc chùa được chia làm 3 phần. Phần đầu gồm Tam quan và gác chuông hoàn toàn mở, được coi là nơi chúng sinh có thể tiếp cận với Đạo. Phần 2 là một không gian khép kín chặt chẽ, khuôn phép, dành cho quá trình tu hành. Phần 3 là hệ thống tháp xá lỵ  thoát ra ngoài khuôn viên, vươn cao, thể hiện sự thoát tục. Quy mô của các kiến trúc có nhịp điệu thăng trầm, có lúc bình lặng, có lúc nhấp nhô lại có những điểm nhấn nhá vút cao, tạo nên một bản nhạc không lời bằng kiến trúc về kiếp người tưởng chừng như vô tình mà hữu ý.

Những cánh tay trên tượng Quan Thế Âm Bồ Tát

Chùa Bút Tháp có một bảo vật đặc biệt. Đó chính là pho tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn, kiệt tác của nền điêu khắc Việt Nam. Tượng cao 3,7m, ngang 2,1m, Tượng có 11 đầu, 46 tay lớn và 954 tay nhỏ, trong lòng mỗi bàn tay có một con mắt. Tất cả nhằm nêu bật khả năng vô biên của đức Bồ Tát Quan Thế Âm có thể quán xuyến vạn sự thế gian, giúp chúng sinh đạt đến giác ngộ. Tượng được nhà điêu khắc họ Trương làm trong 10 năm và hoàn thành năm 1656. Thượng điện của chùa được bố trí đầy đủ hệ thống tượng với những tượng Tam Thế, các vị Bồ Tát như Thích Ca Tuyết Sơn, Văn Thù, Phổ Hiền,…và hai dãy 18 vị La Hán. Điều đáng nói là những pho tượng, bàn thờ, hương án, các tấm phù điêu gỗ chạm trổ hình rồng phượng trên xà nhà thiêu hương… ở đây đều là các tác phẩm tuyệt kỹ cả về điêu khắc và nghệ thuật sơn thếp, được các nhà nghiên cứu đánh giá thuộc loại sớm và tiêu biểu trong lịch sử điêu khắc Phật giáo Việt Nam. Xung quanh tòa thượng điện là hàng lan can đá gồm 26 bức phù điêu chạm trổ đạt đến trình độ tinh xảo, những loài linh thú, cảnh đẹp của thiên nhiên đất nước.

Tháp Báo Nghiêm

Điểm đặc biệt với các ngôi chùa khác là không gian chuyển tiếp giữa thượng điện được coi là cõi Phật tới hậu đường được coi là thế giới của những người tu hành là chiếc cầu đá cong dài 4m gồm 3 nhịp vắt qua hồ sen, hai bên cầu có 12 bức phù điêu đá chạm muông thú, hoa lá sinh động đầy ngẫu hứng. Sau cầu đá là tòa Tích Thiện Am, bên trong có dựng một cây cửu phẩm liên hoa bằng gỗ, 9 tầng, 8 mặt, tượng trưng cho 9 cấp tu hành chính quả của Phật giáo. Cửu phẩm liên hoa xoay được quanh trục nên được dân gian gọi là cối xay kinh, là một công cụ đặc hữu trong phép tu Mật tông.

Chạm nổi trên đá chùa Bút Tháp vô cùng đẹp, phong phú và sáng tạo, phải kể tới đồ án trên cầu đá, hành lang Thượng điện và tiêu biểu là Tháp Báo Nghiêm, nơi an táng xá lị của thiền sư Chiết Tuyết. Tháp được xây dựng hoàn toàn bằng đá ghép khít lại, không trát mạch. Có cả thảy 23 bức chạm khắc đá, tập trung ở chân lan can, tầng một và tầng hai, riêng hai cột cửa tháp được trạm rồng đạt tới trình độ tinh xảo, ít thấy trong hệ thống chùa chiền cổ nước ta.

Cảnh quan chùa Bút Tháp vào mùa xuân
Trang trí hoa cúc trên sập gỗ tòa thượng điện
Tòa Cửu Phẩm Liên Hoa - một di sản quý của chùa Bút Tháp

Chiều dài lịch sử chùa Bút tháp đã lắng đọng lại nhiều điều, người xưa đã để lại cho chúng ta một công trình kiến trúc tuyệt mỹ, một kho tàng di sản phi vật thể phong phú, chứa đựng bao triết lý nhân sinh của đời người. Hiện nay, di tích quốc gia đặc biệt chùa Bút Tháp không chỉ là nơi gìn giữ những giá trị quý báu ấy mà còn là điểm đến thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách, học giả tìm hiểu về lịch sử văn hóa vùng Kinh Bắc xưa.