Heritage tổng hợp
Sự phát triển của nghệ thuật đương đại Việt Nam không chỉ là một quá trình tiếp biến các ngôn ngữ thẩm mỹ toàn cầu, mà còn là một cuộc đối thoại sâu sắc với những giá trị văn hóa bản địa. Kể từ khi nền kinh tế mở cửa vào những năm 1990, các nghệ sĩ đương đại tại Việt Nam đã không ngừng tìm tòi, sử dụng nhiều loại hình nghệ thuật mới mẻ nhằm truyền tải những thông điệp mang tính thời đại. Từ nghệ thuật sắp đặt không gian đến nghệ thuật thị giác thể nghiệm, bức tranh nghệ thuật đương đại việt nam đang ngày càng hiện lên sinh động, mở ra một không gian nơi lịch sử, di sản và tư duy cá nhân được giao thoa một cách sâu sắc.
Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA)
(Nguồn: mastermedia.vn)
1. Nghệ thuật đương đại Việt Nam bắt đầu từ khi nào?
Sự xuất hiện của nghệ thuật đương đại ở nước ta được xem là một hệ quả tất yếu khi xã hội bước vào giai đoạn mở cửa kinh tế hồi cuối thập niên 80 và đầu thập niên 90. Các làn sóng văn hóa và triết lý thẩm mỹ mới bắt đầu len lỏi vào giảng đường và các xưởng vẽ.
Một trong những dấu mốc đáng chú ý phải kể đến các dự án giao lưu mỹ thuật quốc tế (chẳng hạn dự án nghệ thuật “SEA” tổ chức năm 2000). Những dự án này đóng vai trò bản lề, kết nối lý thuyết nghệ thuật toàn cầu với thực hành mỹ thuật trong nước. Đây là lúc thế hệ sinh viên, nhà nghiên cứu mỹ thuật thoát ra khỏi lối tư duy hàn lâm truyền thống, tiếp cận tinh thần khai phóng.
Giai đoạn này chứng kiến sự ra đời của một nhóm nhỏ nhưng đầy năng lượng các họa sĩ tiên phong. Họ đại diện cho một thế hệ nghệ sĩ khước từ việc lý tưởng hóa quá khứ một cách xơ cứng, thay vào đó chọn cách đối diện trực tiếp với những biến động xã hội, thiết lập nền móng vững chắc cho khái niệm nghệ thuật đương đại việt nam.
Một tác phẩm của nghệ thuật đương đại
(Nguồn: Báo Thanh Niên)
2. Những loại hình nghệ thuật đương đại nào đang định hình sân chơi
Nghệ thuật đương đại không gò bó trong khung tranh hay những bục tượng điêu khắc. Các loại hình nghệ thuật mới đã giải phóng chất liệu sáng tác và trao cho người nghệ sĩ không gian biểu đạt gần như vô hạn.
2.1. Nghệ thuật Sắp đặt (installation art)
Nghệ thuật Sắp đặt là sự can thiệp có chủ đích của tác giả vào một không gian cụ thể. Tác phẩm ở đây không chỉ là một vật thể độc lập mà là tổng hòa của các yếu tố vật chất, ánh sáng và bối cảnh xung quanh. Không gian trưng bày có thể là một tòa nhà kiến trúc Pháp cổ kính tại Hà Nội hoặc một phòng tranh tối giản ở Thành phố Hồ Chí Minh.
Tính độc đáo của nghệ thuật sắp đặt nằm ở sự “động”. Khi tháo dỡ và sắp xếp lại tại một không gian khác, kết cấu và ý nghĩa của tác phẩm cũng có thể biến đổi theo trải nghiệm mới của người xem.
Tác phẩm “Flux” của Crystal Wagner, dường như hòa vào kết cấu của môi trường xung quanh
(Nguồn: Frame magazine)
2.2. Nghệ thuật hình ảnh động (Video art)
Khác với ngôn ngữ điện ảnh truyền thống chú trọng vào cốt truyện, nhân vật và đối thoại, Video Art trong nghệ thuật đương đại sử dụng hình ảnh động như một kết cấu linh hoạt nhằm kích thích thị giác và tư duy. Một đoạn Video Art có thể phát sóng tại một không gian công cộng, chiếu trực diện trong một triển lãm, hay tích hợp chung với một tác phẩm sắp đặt phức hợp. Việc sử dụng các cấu trúc linh hoạt và nhiều kỹ thuật cũng giúp loại hình nghệ thuật này trở nên phong phú và đa dạng hơn.
Một tác phẩm của nghệ thuật hình ảnh động
(Nguồn: Artsper Magazine)
2.3. Vẽ trên cơ thể người (Body art)
Body art là một dạng nghệ thuật gần gũi với Nghệ thuật trình diễn. Hay nói cách khác Body art cũng được xem là một dạng của nghệ thuật trình diễn. Tuy nhiên, chu kỳ của Body art sẽ có phần ngắn hơn, bản thân tác giả sẽ phải thực hiện một tư thế hoặc động tác nào đó và giữ yên tĩnh một suốt thời gian trình diễn.
Nét đẹp của nghệ thuật vẽ trên cơ thể người
(Nguồn: Jan Hetfleisch)
2.4. Nghệ thuật Trình diễn (Performance art)
Về thuật ngữ, nghệ thuật Trình diễn bao gồm cả những chuỗi hoạt động khác như sân khấu, nghệ thuật múa Việt Nam, âm nhạc, xiếc, thể dục nhào lộn… Tuy nhiên, nghệ thuật trình diễn sẽ không hoàn toàn giống với lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn của sân khấu điện ảnh thông thường.
Các nghệ sĩ của nghệ thuật trình diễn sẽ diễn đạt ý tưởng nghệ thuật tạo hình chứ không phải chỉ là ý tưởng văn học thuần túy. Lúc này, chính bản thân tác giả sẽ trở thành một phần gắn bó với chính tác phẩm.
Nghệ thuật trình diễn có sự gắn kết giữa tác giả và tác phẩm
(Nguồn: theicmt.com)
2.5. Nghệ thuật phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam
Tại Việt Nam, thuần phong mỹ tục trong nghệ thuật vẫn chưa có những tiêu chí rõ ràng, tùy theo quan điểm cá nhân và lệ thuộc vào góc nhìn của mỗi người. Tính thuần phong mỹ tục trong các loại hình nghệ thuật đương đại đã gây ra không ít tranh cãi, các nhà quản lý cũng không ít lần rơi vào lúng túng vì các “bản án” thuần phong mỹ tục vẫn còn nhiều mơ hồ.
Tuy nhiên, theo xu hướng toàn cầu, thuần phong mỹ tục quá cứng nhắc cũng là con dao 2 lưỡi dễ dàng giết chết sự sáng tạo của nghệ sĩ. Tiêu biểu là nghệ thuật khỏa thân trên thế giới vẫn thường xuyên vướng vào làn sóng tranh cãi khi du nhập vào Việt Nam.
Nhìn chung các loại hình nghệ thuật đương đại tại Việt Nam dù chỉ đang trong thời gian phát triển nhưng đã cho thấy nhiều điểm mới trong cả tư duy và sáng tạo nghệ thuật. Một số nghệ sĩ trẻ ngày nay đã sử dụng nghệ thuật đương đại như một loại ngôn ngữ để biểu đạt suy nghĩ và tư tưởng về một chủ đề muốn quan tâm.
3. Mỹ thuật Việt Nam trong nghệ thuật đương đại
Hội họa và điêu khắc (mỹ thuật gốc) của Việt Nam cũng trải qua quá trình làm mới chính mình để hòa vào dòng chảy đương đại. Khác với giai đoạn trước chú trọng vào các kỹ thuật hàn lâm hay mỹ cảm lãng mạn, mỹ thuật Việt Nam đương đại sử dụng tranh khổ lớn, hội họa thể nghiệm, và phá vỡ các ranh giới không gian truyền thống.
Điển hình là việc sử dụng sơn mài hay giấy dó. Dẫu có những tranh luận về tính nguyên bản khi kỹ thuật truyền thống bị thay đổi bởi nhịp độ sản xuất đương đại, không thể phủ nhận rằng chất liệu cổ truyền ấy đang được dùng làm vỏ bọc cho thông điệp thời đại: lên án xã hội tiêu thụ, phản biện về sự cô đơn trong đô thị ô nhiễm, hay nỗi day dứt của quá trình đô thị hóa nông thôn. Mỹ thuật không chỉ là để “nhìn” mà là để “kể” những câu chuyện phức tạp của xã hội đang chuyển mình.
4. Sự giao thoa giữa Di sản Dân tộc và Ngôn ngữ Toàn cầu
Một bài toán lớn của các nghệ sĩ tham gia vào dòng chảy này là làm thế nào để tránh khỏi cái bẫy “Đông phương chủ nghĩa” (Orientalism) – nơi mà văn hóa Việt Nam chỉ được tái hiện như một thứ vật phẩm hương xa, trang trí nông cạn nhằm phục vụ nhu cầu hiếu kỳ thiếu kiểm chứng.
Nghệ thuật đương đại mang bản sắc Việt thực thụ là khi nhang khói, nhiễu, lụa là, và chất liệu làng xã không chỉ đóng vai trò là “gia vị ngoại lai”. Thay vào đó, chúng phải là phương tiện chuyên chở sự nhận thức sâu sắc về một xã hội đang hội nhập toàn cầu. Qua các lăng kính nghiêm khắc của các chuyên gia phê bình nghệ thuật, giá trị bền vững của tác phẩm đương đại nằm ở chỗ chúng cần bám rễ vào sự nhạy cảm tinh tế trước biến động của thời đại, thay vì đi theo những phương pháp “sản xuất hàng loạt” mang tính bắt chước hình thức ngoại nhập (ví dụ: các làn sóng pop art lặp lại từ nghệ thuật các khu vực lân cận).
5. Nơi gặp gỡ của Điển phạm và Đương đại
Để nghệ thuật đương đại việt nam tồn tại và phát triển, không gian tiếp nhận là yếu tố tiên quyết. Sự xuất hiện của các không gian triển lãm như Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA) hay các không gian nghệ thuật độc lập tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo ra một nền tảng thực tiễn cho tác giả đối thoại cộng đồng.
Song song đó là vai trò của thị trường nghệ thuật công sở, sự hình thành một thế hệ tư sản tri thức mới, và các bộ sưu tập nghệ thuật (từ các tác phẩm nghệ thuật cổ động cho đến tranh Đông Dương). Khi thị trường nội địa dần quan tâm đến di sản nước nhà hơn là khách du lịch đơn thuần, tiêu chuẩn về những trải nghiệm nghệ thuật cũng dần được nâng lên một tầm văn hóa và thẩm định khắt khe hơn.
6. Dấu ấn Nghệ thuật đương đại Việt trên bản đồ thế giới
Nghệ thuật đương đại Việt Nam vẫn đang trải qua một giai đoạn định hình bản sắc trước những biến động mạnh mẽ của thời cuộc. Nó không chỉ là sự tiếp nhận kỹ thuật thể hiện mới – mà là một thái độ sống, một nhãn quan lịch sử. Việc giữ gìn bản sắc trong khi không ngừng cách tân ngôn ngữ nghệ thuật tạo hình sẽ định đoạt xem nền mỹ thuật đương đại Việt có thể góp mặt đĩnh đạc vào những hội chợ và bảo tàng danh giá của thế giới trong tương lai ra sao. Thông qua lăng kính này, mỗi tác phẩm là một lời nhắc nhở rằng di sản không ngủ yên; di sản chính là một thực thể sống đang không ngừng cất tiếng nói trong dòng chảy của nghệ thuật đương đại.
Bài viết liên quan:
- Tám loại hình nghệ thuật dân gian Việt Nam
- Những chiếc nôi nuôi dưỡng nền nghệ thuật dân gian Việt Nam
- Top thể loại nghệ thuật đường phố đặc sắc tại Việt Nam
