Văn Việt
Đi Hội An bao lần, bạn có biết, nhiều ngôi nhà cổ tại đây có “môn thần”?
Nếu tinh ý ngước nhìn lên vị trí phía trên khung cửa chính của nhiều căn nhà tại Hội An, bạn sẽ bắt gặp hai khối gỗ được chạm khắc đối xứng vô cùng tinh xảo. Đó chính là “môn thần” hay “mắt cửa” của người phố Hội. Theo thống kê của Trung tâm Quản lí bảo tồn Di sản văn hóa Hội An, toàn đô thị cổ này hiện có khoảng hơn 200 mẫu mắt cửa khác nhau. Hình dạng, kiểu dáng mắt cửa cũng hết sức đa dạng và phong phú như: tròn, bát giác, lục giác, vuông, nửa khối cầu dẹt… Tuy có sự khác nhau về hình dáng nhưng mỗi đôi mắt cửa vẫn có 2 phần chính chính là tâm và vành. Phần tâm thường được chạm khắc hình thái cực âm dương mang mảng màu rực rỡ, chữ triện, chữ phúc; trong khi vành ngoài uốn lượn thành hình hoa cúc cánh tròn, lá đề hay hồi văn. Tại nhiều ngôi nhà, để tăng thêm vẻ uy nghiêm và sinh khí, người dân phố Hội còn cẩn thận trang trí thêm dải lụa đỏ rủ xuống dưới đôi mắt thần.
Dạo bước qua từng con hẻm nhỏ, du khách có thể dễ dàng chiêm ngưỡng nét văn hóa này tại những công trình kiến trúc danh tiếng nhất. Tiêu biểu như nhà cổ Tấn Ký với đôi mắt gỗ mộc mạc được gắn trang trọng ngay dưới bức hoành phi, hay nhà cổ Đức An uy nghi cùng đôi môn thần hình âm dương bọc lụa đỏ trước hiên nhà.
Không chỉ dừng lại ở chức năng của một chốt gỗ kiến trúc thông thường, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, mắt cửa chính là biểu tượng giao thoa tín ngưỡng tuyệt đẹp từ tục vẽ mắt lên mũi thuyền của cư dân sông nước vươn khơi, đến tín ngưỡng thờ Môn thần của thương gia Hoa kiều xa xứ. Mắt cửa đóng vai trò như một vị thần canh gác, bảo vệ gia đạo bình an, ngăn chặn tà khí và chào đón phước lành. Đồng thời, đó cũng là đôi mắt soi thấu tâm can, mang theo lời nhắn nhủ tĩnh lặng về sự ứng xử hướng thiện dành cho cả gia chủ lẫn khách vãng lai.
Giữa nhịp sống hối hả, những đôi mắt ấy vẫn lặng lẽ quan sát bao thăng trầm của di sản miền Trung. Ở lần tới ghé thăm Hội An, bạn hãy thử nán lại trước một hiên nhà, ngước nhìn lên để cảm nhận sự dõi theo đầy thân thiện và nồng hậu từ những “linh hồn” thầm lặng của phố cổ.
