Trương Quý

Năm mới, tháng Giêng, mồng một Tết
Còn nguyên vẹn cả một mùa Xuân

Đôi câu thơ của nhà thơ “chân quê” Nguyễn Bính đã gợi đúng điều đặc biệt mà thật hiển nhiên: ngày Tết làm nên hồn cốt của mùa xuân, của năm mới. Nhưng Tết chỉ thực sự là Tết với người Việt khi họ dành thời gian mở đầu một năm để thực hiện những nghi thức kết nối với tổ tiên, nguồn cội.

Bình minh sớm xuân trên đền Thượng (Ba Vì - Hà Nội)

Ở mỗi cộng đồng cư dân, các địa điểm và không gian nghi thức cúng lễ Tết phát huy vai trò làm cầu nối giữa người dân với truyền thống quá khứ. Dấu ấn văn hóa của đất nước hiện lên đậm nét ở những phong tục được tồn giữ qua nhiều thế hệ, gắn với những ngôi đình, chùa hay đền, miếu, có mặt ở hầu khắp các làng quê và cả chốn kinh kỳ.

Có thể nói, mỗi làng xã người Việt xưa là một thế giới thu nhỏ, một tiểu vương quốc văn hóa. Ở đó có đủ các công trình sinh hoạt cộng đồng và tín ngưỡng phục vụ đời sống tinh thần cư dân: đình, chùa, miếu, đền, phủ, quán, nghè, lăng, văn chỉ, văn từ… Đời sống tinh thần người Việt cổ truyền dường như liên kết qua những sợi dây kết nối vô hình giữa hệ thống không gian này, đượm vẻ linh thiêng, huyền bí mà cũng rất mộc mạc, bình dị.

Nơi thtnghiêm cn

Thường ngày, ít người lui tới những nơi thờ tự hoặc chốn tu hành dân gian, song đến Tết, những cửa đình hay chốn thiền môn lại là nơi cư dân tấp nập đến dâng hương, sinh hoạt cộng đồng. Trước hết phải kể tới đình, trung tâm sinh hoạt cộng đồng của làng xã, song chức năng quan trọng chính là nơi diễn ra các nghi thức cúng tế mùa xuân, dâng hương tưởng nhớ các vị khai dân lập ấp và bảo trợ cho sự bình an, thịnh vượng của làng xã.

Bên cạnh đình, đền và miếu cũng là những không gian tiến hành các nghi lễ quan trọng. Mỗi cộng đồng dành riêng những công trình kiến trúc được xây dựng để thờ cúng một vị thánh hoặc những nhân vật lịch sử được tôn sùng. Ở Việt Nam, phổ biến nhất là các đền thờ được xây dựng để ghi nhớ công ơn các anh hùng có công với đất nước hay công đức của cá nhân với địa phương được dựng theo truyền thuyết dân gian. Bởi vậy, ngày Tết là dịp cộng đồng tưởng nhớ những biểu tượng linh thiêng này nhằm củng cố đức tin, cầu mong phù trì cho thực tại.

Trong khi đó, đóng vai trò cán cân thăng bằng tâm lý cho làng xã từ trước cả khi hình thành nhà nước tập quyền theo tư tưởng Nho giáo chính là những ngôi chùa thờ Phật, nơi không chỉ các Phật tử mà bất kể ai cũng có thể tới tìm kiếm sự bằng an. Dưới bóng những tòa tam bảo, trong ngày Tết, con người ngưỡng vọng những điều tốt lành mà đức Phật truyền qua các thế hệ sau hơn 25 thế kỷ.

Hội đình Tây Đằng (Hà Nội)

Chn cu khn thnh vưng

Gắn với tư tưởng và nền khoa cử Nho giáo từng duy trì trong nhiều triều đại phong kiến, các hệ thống văn miếu, văn từ, văn chỉ hay những nơi thờ các bậc đỗ đạt cũng là chốn được người Việt tìm đến dâng hương hoặc xin chữ để mong đỗ đạt. Các nơi này thường thờ Khổng Tử, người được giới Nho sĩ xưa tôn là “Vạn thế sư biểu” (thầy của muôn đời), còn người Việt cũng thờ Chu Văn An, người thầy lớn thời Trần ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Thăng Long (Hà Nội ngày nay) hay các bậc danh nho.

Ngoài Văn Miếu ở Hà Nội, Huế gắn với nơi đóng đô các triều đại thì một số nơi cũng có Văn Miếu hay Văn Thánh Miếu ở các trấn hay vùng lớn. Các văn từ, văn chỉ ở hàng huyện đến làng xã nhiều nơi cũng là chốn cổ vũ học phong sĩ khí của giới trí thức và Nho sinh xưa, còn ngày nay gửi gắm khát vọng học hành lập thân của giới trẻ. Ở những nơi này còn có những ông đồ bán chữ khi viết những từ hay ý đẹp, những câu đối văn hoa, bên cạnh những người bán tranh Tết của Đông Hồ, Hàng Trống… có những hình tượng may mắn đầu năm.

Một số ngôi đền nổi tiếng cũng là điểm hành hương ngày Tết vì gắn với những biểu tượng văn hóa, chẳng hạn đền Ngọc Sơn ở hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) thờ Văn Xương đế quân, vị thần chủ trì về văn học, nơi có đài Nghiên, tháp Bút tượng trưng cho việc học hành hay đền Quán Thánh, một trong Thăng Long tứ trấn. 

Một số không gian đền thờ hay phủ thờ đạo Mẫu hoặc Trần triều gắn với nghi thức hầu đồng thì thu hút con nhang đệ tử trong ngày Tết lẫn khách thập phương cầu tài, khấn lộc theo quan niệm tín ngưỡng truyền thống. Những di tích như phủ Tây Hồ (Hà Nội), phủ Dầy (Nam Định) hay điện Hòn Chén (Huế) thu hút khách vào năm mới bởi những yếu tố đan xen của tín ngưỡng và phong tục.

Các triều đại phong kiến còn tiến hành những nghi lễ của quốc gia, ngoài việc cúng tế ở thế miếu thờ các vị tiên vương, tiên chúa, các vua chúa cũng đại diện quốc dân tới các ngôi quốc miếu hay quốc từ thờ các vị thần linh gắn với đức tin cộng đồng. Một nghi lễ có tính quy tắc dành cho các vị hoàng đế là làm lễ đầu năm ở đàn Nam Giao và Xã Tắc ở bên ngoài kinh thành, nhằm cầu cho quốc thái dân an và mưa thuận gió hòa. Gắn với nền văn minh nông nghiệp, mở đầu năm mới, các vị đế vương làm nghi lễ mở đường cày ở các thửa ruộng tịch điền, cầu mùa màng bội thu.

Vui xem hát, nht xem bơi, ttơi xem hi

“Tháng Giêng là tháng ăn chơi” – nén hương thắp ngày Tết luôn được tiếp bước bằng tiếng trống hội đêm xuân. Sự hòa trộn giữa lễ và hội khiến cho ngày xuân luôn náo nức một men say linh thiêng nhưng cũng rất gần gũi. Ở một số nơi, lễ tế các vị thành hoàng hay thần linh bản địa cũng được tiến hành như những đám rước hoặc màn diễn đánh trận giả. Những người đóng các vai cũng chính là những người dân được tuyển chọn theo những yêu cầu về nhiều mặt từ hình thức đến đạo đức…

Trước các ngôi đình có sân rộng thường là nơi tiến hành lễ hội truyền thống mùa xuân, nơi dân làng tổ chức các trò chơi, các cuộc thi nấu cơm cúng thành hoàng, thi hát cửa đình (ca trù) hay hát giao duyên (quan họ, hát trống quân, hát xoan, hát đúm) hoặc chọn người đẹp, các cuộc thi đấu thể thao như đấu vật, kéo co, cướp phết, đập niêu tranh thưởng…

Ngày đầu năm, những chốn văn miếu, văn từ, văn chỉ của làng xã cũng là nơi tụ họp chúc người đỗ đạt, tổ chức thi thơ, ngâm vịnh, giải trí tổ tôm, hát ca trù hoặc bàn thế sự. Nhiều làng quê còn mở chợ Tết ngay trong lễ hội với nghi thức “mua khôn bán dại” hay “buôn may bán đắt”.

Sới vật đầu xuân tại hội Lim (Bắc Ninh)

Các đền, phủ thờ đạo Mẫu còn thu hút khách thập phương khi những nghi thức cúng lễ đầu năm thường gắn với các diễn xướng dân gian như hầu đồng, trong khi nhiều đền thờ anh hùng dân tộc có những lễ hội đánh trận giả tái hiện các chiến công chống giặc ngoại xâm. Câu tục ngữ nhiều ý vị trào lộng “Vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội” gói một tinh thần thuần phác của người Việt khi diễn tả thế giới tưng bừng của lễ hội mùa xuân.

Do tính chất tam giáo đồng nguyên, ba tôn giáo lớn Khổng giáo, Phật giáo và Lão giáo hòa trộn từ nhiều đời, nên làng xã Việt Nam thường duy trì các tục lệ đan cài vào nhau, có khi các công trình đảm nhiệm luôn cả nhiều chức năng như tiền Phật hậu Thánh, vì vậy các nghi thức cũng có sự kết hợp. Mỗi làng xã hay đô thị chứa trong mình một hệ thống không gian di sản phức hợp, tạo ra những mắt lưới đan cài giữ lại hồn cốt cộng đồng văn hóa, khi những nghi thức ngày lễ Tết được diễn ra với tất cả vẻ huy hoàng nhất trong thời khắc trời đất bước vào một chu kỳ sinh sôi mới.