Bài: Cao Trung Vinh
Ảnh: Phan Huy
Rối đầu gỗ (hay còn gọi là Ổi Lỗi) là một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo ở đồng bằng Bắc bộ, được trình diễn như một nghi lễ quan trọng trong một số lễ hội tại các ngôi chùa như: chùa Keo (Hưng Yên), chùa Cổ Lễ (Ninh Bình), chùa Đại Bi (Ninh Bình)…
Có nhiều huyền tích về nguồn gốc của rối đầu gỗ, phổ biến trong dân gian kể rằng: đời vua Thái Tổ (Triều Lý), hoàng hậu mãi không có con nên vua cùng các cận thần sắm lễ vật đến chùa cầu cúng. Quả nhiên, sau đó hoàng hậu có thai và 9 tháng 10 ngày sau sinh ra một các bọc lớn. Bà mụ vội vào tâu vua, vua phán rằng: “Đem đi mà bỏ kẻo xấu đến ta!”. Bà mụ đem cái bọc bỏ trôi sông, nhưng vẫn nghe trong bọc có tiếng khóc, tiếng cười, tiếng than trách móc vua cha, tiếng cầu xin cứu giúp…
Hôm ấy, Thiền sư Từ Đạo Hạnh đi thuyền dạo chơi trên sông, bỗng thấy cái bọc lập lờ trôi, ông vớt lên mở ra thấy có 6 đứa trẻ quái thai. Động lòng từ bi, Thiền sư đưa chúng về chùa nuôi dạy, cảm hoá thành người có ích. Từ đó, Thiền sư đặt làm tích trò múa rối để mô phỏng các nhân vật đó.
Các đầu rối được được làm bằng gỗ mít, cùng một kích cỡ, phủ sơn ta, vẽ mày vẽ mặt rất sinh động. Mỗi đầu tượng đều có cán cầm tay ở gáy tượng, dài khoảng 40 cm, đường kính lòng 30cm, nặng khoảng 3kg/đầu. Các cặp đôi đầu tượng có màu sắc, góc cạnh của khuôn diện khác nhau. Các đầu rối được đặt sau gian chính thờ Phật trong chùa, được coi là những vật thiêng được cất giữ nghiêm ngặt, có hương nhang thờ cúng và chỉ được mang ra trình diễn trong dịp lễ hội truyền thống của địa phương.
Ở lễ hội chùa Cổ Lễ diễn ra từ ngày 12 đến 16 tháng 9 âm lịch hàng năm, múa rối đầu gỗ là một nghi thức quan trọng và được đông đảo bà con đón chờ. Trước khi màn múa được thực hiện, phần tế lễ được cử hành để xin phép rước và đưa các đầu rối (còn gọi trang trọng là Thánh Tượng) từ nơi thờ tự ra nơi biểu diễn.
dâng đầu rối
Nhạc cụ của màn trình diễn rối đầu gỗ chỉ thuần tuý là dùng bộ gõ với 2 mõ làm bằng gốc tre; 1 trống bản; 2 trống cơm; 2 thanh la; 1 trống cái để gõ cầm canh chuyển làn điệu; 1 chuông đẩu và 1 trống thầy bói dùng để gõ theo trống cái.
Khi biểu diễn rối đầu gỗ, mỗi nghệ nhân cầm 2 đầu rối, chân chuyển động theo nhịp phách, còn tay dâng đầu rối di chuyển đưa vòng từ ngoài vào trước ngực. Có 3 động tác cơ bản theo nhịp điệu 1-2-3, mỗi động tác được thực hiện 3 hồi. Mỗi cặp đôi nhảy chầu rối đều có các động tác và nhịp điệu giống nhau, đều thể hiện sự sung sướng, vui mừng khi được cứu sinh và được tắm mát trong dòng sông thanh tịnh của phép Phật nhiệm màu. Sau 5 lần nhảy chầu, Ông Tràng (do người Hội trưởng quan trọng nhất đảm nhiệm) múa chậm rãi khoan thai, điềm tĩnh theo nhịp trống dùng chân múa theo từng nét của các chữ nho: Đầu tiên là chữ Vạn (Vạn Năng) biểu tượng của Nhà Phật, sau đó là chữ Thánh Cung Vạn Tuế, rối đến Thiên hạ Thái bình. Các làn điệu âm nhạc dùng cho múa rối cũng rất độc đáo, mỗi màn múa có làn điệu âm nhạc riêng, các làn điệu dùng cho các bài như: làn điệu giáo; làn điệu dâng; làn điệu vãn; làn điệu đưa thư; điệu chinh phu… Trong các làn điệu này dùng khá nhiều từ cổ, để hiểu được nội dung, các nghệ nhân phải dùng từ điển Nôm để tra, thậm chí có nhiều từ mà từ điển cũng không giải nghĩa được.
được rước từ
ngai xuống múa
Múa rối đầu gỗ là môn nghệ thuật độc đáo về tạo hình, trình diễn, âm nhạc. Đây là một trong những môn nghệ thuật ca múa nhạc cổ truyền còn lưu truyền tới ngày nay và là vốn quý trong kho tàng di sản văn hoá của Việt Nam.
Bộ ảnh minh họa cho bài viết đạt giải Đặc biệt hạng mục Di sản văn hóa của Giải thưởng Nhiếp ảnh Heritage – Hành trình di sản 2024
Xem thêm bài viết liên quan:
