Bài: Hà Xuyên Khê
Ảnh: Nguyễn Sanh Quốc Huy
Sự hòa quyện giữa thiên nhiên và tín ngưỡng ở quần thể đền tháp Mỹ Sơn làm nên không gian văn hóa đặc biệt.
Khi sương sớm còn vương trên thung lũng và ánh sáng đầu ngày khẽ chạm vào những bức tường gạch cổ, Mỹ Sơn hiện lên như một khoảng ký ức. Ở đó, từng tấc đất, viên đá dường như cũng mang theo dấu vết của thời gian. Giữa những đền tháp trầm mặc, hơi thở của một nền văn minh từng rực rỡ vẫn như đang vương vấn nơi đây.
Thánh địa của thần linh
Con đường dẫn vào Mỹ Sơn mở ra một thung lũng khép kín, được bao bọc bởi những dãy núi trập trùng. Trong không gian tĩnh lặng ấy, thánh địa hiện lên thâm trầm và huyền hoặc. Suốt gần 9 thế kỷ, từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 13, nơi đây từng là trung tâm tín ngưỡng quan trọng bậc nhất của Vương quốc Champa cổ. Ngày nay, giữa màu xanh núi rừng, hàng chục đền tháp còn lại, cùng hệ thống tường bao và nhiều hiện vật đang được gìn giữ, vẫn đủ để dẫn dắt du khách bước vào một không gian kiến trúc – tôn giáo đặc biệt của Đông Nam Á.
So với những quần thể đồ sộ như Angkor, khu đền tháp Mỹ Sơn có phần khiêm tốn. Nhưng chính sự tiết chế ấy lại làm nổi bật chiều sâu tư tưởng và trình độ kỹ thuật tinh tế của người Champa. Các nhóm tháp được bố trí chặt chẽ theo cấu trúc nghi lễ: đền thờ chính (Kalan) ở trung tâm, cửa quay về hướng Đông – hướng của thần linh; phía trước là tháp cổng (Gopura), nối tiếp là Mandapa – nơi hành lễ và diễn ra những vũ điệu thiêng.
Dạo bước ở Mỹ Sơn cũng là hành trình chạm vào kho tàng điêu khắc Champa. Hàng nghìn hiện vật bằng sa thạch, đất nung và gốm hiện còn được trưng bày giữa các đền tháp và tại Bảo tàng Mỹ Sơn. Đặc biệt, đài thờ A10 – một trong số Bảo vật Quốc gia có xuất xứ từ Mỹ Sơn – là hiện vật hiếm hoi còn tương đối nguyên vẹn và được đặt trong không gian đền A10, giữa bầu không khí linh thiêng vốn có.
Sự hòa quyện giữa thiên nhiên và tín ngưỡng khiến Mỹ Sơn không chỉ là công trình do con người tạo dựng, mà là một phần của trật tự vũ trụ trong thế giới quan của người Champa. Những phù điêu, tượng thần, vũ nữ, hoa văn và linh thú trên nền gạch cổ cho thấy người xưa không đối lập với thiên nhiên, mà họ sống hòa mình vào đó. Những vũ điệu Champa hôm nay không chỉ là tái hiện, mà là sự tiếp nối của một mạch sống văn hóa chưa từng đứt đoạn.
Đêm Mỹ Sơn – huyền thoại thức giấc giữa thung lũng thiêng
Nếu ban ngày, thánh địa hiện ra như một bảo tàng ngoài trời của ký ức Champa, thì đêm xuống, nơi đây trở nên huyền ảo hơn. Ánh sáng rút khỏi những bức tường gạch cổ, núi rừng khép lại, và thung lũng trở về với nhịp thở nguyên sơ của nó. Trong bóng tối, các tháp cổ không còn là đối tượng để chiêm ngưỡng bằng thị giác, mà trở thành không gian để cảm nhận bằng trực giác và cảm xúc.
Bóng đêm phủ lên đền đài như một tấm màn nghi lễ. Gió lùa qua các khe tháp tạo nên âm thanh trầm thấp, đều đặn, gợi liên tưởng đến nhịp tụng niệm xa xưa. Những khối kiến trúc ngàn năm tuổi hiện lên mờ ảo dưới ánh sáng tiết chế, vừa thực vừa hư, như thể đang thì thầm kể lại câu chuyện của một nền văn minh đã lùi xa nhưng chưa từng mất đi.
Vẻ đẹp về đêm của khu di tích được mở ra cho du khách bằng những trải nghiệm văn hóa đặc sắc. Chương trình biểu diễn nghệ thuật như Đêm Mỹ Sơn huyền thoại tái hiện phần nào đời sống nghi lễ và tinh thần của người xưa. Ở đó, các vũ nữ Apsara hiện lên sống động, uyển chuyển như vừa bước ra từ một giấc mơ. Trong khoảnh khắc ấy, kiến trúc, âm nhạc, vũ đạo và ánh sáng hòa quyện, khiến thánh địa như được sống lại trong một nhịp thở mới – vừa cổ xưa, vừa đương đại.
Giữa không gian ấy, ta chợt nhận ra, Mỹ Sơn không chỉ là một di sản được UNESCO ghi danh, mà là nơi gặp gỡ sâu sắc với ký ức văn hóa thông qua khả năng kỳ diệu của nghệ thuật trong việc lưu giữ tinh thần của một nền văn minh.
