Trần Tiến Dũng
Bốn năm một lần, từ 12 đến14 tháng 4 âm lịch, người làng Vân (phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh) lại háo hức đi hội Vật cầu nước – một trong những lễ hội độc đáo và đặc sắc nhất vùng Kinh Bắc.
Nhiều người cho rằng, đi hội là phải đi từ sớm, xem từ lúc bắt đầu chuẩn bị các nghi lễ, chứ đợi tới lúc hội đông, người ngồi san sát thì còn gì là thú. Bởi thế, bất chấp cái nắng chớm hạ rực rỡ, nhiều người tìm về làng Vân từ lúc rạng đông.
Đặt chân đến đầu làng, du khách như thể bước qua cánh cửa thời gian trở về quá khứ. Các cụ ông, cụ bà trong trang phục áo the, khăn xếp, áo dài thướt tha, hồ hởi rảo bước trên những con ngõ nhỏ. Từng cử chỉ sửa soạn lễ vật đều toát lên sự tôn kính và trách nhiệm gìn giữ “hồn cốt” quê hương mà tổ tiên đã truyền lại qua bao thế hệ.
Điểm nhấn đặc biệt của lễ hội Vật cầu nước – hay còn được dân địa phương gọi với cái tên dân dã là “Đánh” – là những trận tranh cầu quyết liệt diễn ra trên sân bùn nước rộng khoảng 200m2 ngay trước đền Vân cổ kính. Sân được đổ đầy nước sạch gánh từ sông Cầu hòa cùng đất tạo thành lớp bùn mịn tượng trưng cho sự màu mỡ, sinh sôi của nền văn minh lúa nước.
Tham gia vật cầu là 16 “quân cầu” được tuyển chọn vô cùng nghiêm ngặt từ các trai làng. Mười sáu người này phải là những thanh niên lực lưỡng, tuyệt đối không có hình xăm trên cơ thể. Gia đình họ phải gương mẫu, không vướng tang chế trong năm, Bản thân quân cầu phải có tư cách đạo đức trong sáng. Đặc biệt, khi ra trận, sự hiện diện của người thân dưới sân đình đóng vai trò như nguồn cổ vũ lớn lao, giúp họ bộc phát tối đa sức mạnh thể chất. Mười sáu tráng sĩ chia làm hai bên Giáp Thượng và Giáp Hạ, dàn hàng ngang chỉnh tề, tái hiện sinh động khí thế của những trận đánh oai hùng của cha ông thời xưa.
Tâm điểm của trận đấu là quả cầu bằng gỗ mít nặng khoảng 20kg, biểu trưng cho mặt trời và ước vọng cầu mùa. Khi hiệu lệnh vang lên, hai bên quân cầu lao vào nhau trong sự phối hợp nhịp nhàng giữa sức mạnh dẻo dai và chiến thuật khéo léo để giành quả cầu mang về hố của đối phương.
Dưới cái nắng tháng 5, bùn nước bắn tung tóe lên cơ thể của những tráng sĩ, hòa cùng tiếng hò reo vang dội của khán giả. Đối với người dân bản địa, những giọt bùn bắn ra từ sân đấu chính là “lộc Thánh”, mang lại điềm lành, sự may mắn cho một vụ mùa tươi tốt. Do đó, những ai may mắn bị bùn bắn lên trang phục sẽ giữ nguyên chiếc áo ấy cho đến khi trở về nhà để phúc lộc ngấm trọn vẹn vào người.
Năm 2026 đánh dấu một cột mốc đặc biệt khi hội Vật cầu nước làng Vân quay trở lại với quy mô trang trọng nhất. Kể từ khi được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024, lễ hội năm nay được đầu tư kỹ lưỡng cả phần lễ lẫn phần hội. Theo đúng nhịp điệu truyền thống, sau kỳ lễ đặc biệt này, hội sẽ trở lại định kỳ bốn năm một lần; nghĩa là phải đến năm 2030 công chúng mới được chứng kiến lại một không gian hội “Đánh” trọn vẹn như thế. Sự chờ đợi này càng khiến cho giá trị di sản tăng thêm phần trân quý. 
