Bài: Nam Thi
Ảnh: Internet
Ứng dụng văn hóa trong sáng tạo nghệ thuật không còn nằm ở khoảng cách để ta ngắm nhìn, mà đang vận động ngay trong trải nghiệm nghe – nhìn của hiện tại.
Tiếng trống hội vang lên giữa nền âm thanh điện tử, một câu hò xuất hiện trong cấu trúc pop hiện đại hay hình ảnh các biểu tượng văn hóa Việt Nam hiện diện tại thành phố lớn trên thế giới luôn tạo ra cảm giác đặc biệt trong thưởng thức nghệ thuật với công chúng hôm nay. Khán giả, đặc biệt là Gen Z, tiếp cận âm nhạc bằng tâm thế bước vào thế giới cảm xúc hoàn chỉnh, nơi hình ảnh, âm thanh và tinh thần thị giác cùng vận hành. Bởi thế, video âm nhạc (MV) trở thành một trong những địa hạt năng động của văn hóa đương đại, nơi các lớp ký ức dân tộc được diễn giải bằng ngôn ngữ của thời đại mới.
Từ những thử nghiệm sớm như Kẻ cắp gặp bà già của Hoàng Thùy Linh, Đôi khi của Suboi hay Đôi mi em đang u sầu của Đông Nhi mà người viết từng có dịp tham gia cố vấn ứng dụng văn hóa, có thể thấy nhu cầu muốn nhìn thấy văn hóa Việt trong một diện mạo trẻ trung và gần gũi hơn với đời sống hiện đại đã xuất hiện khá rõ. Tuy nhiên, bước ngoặt chỉ thực sự xuất hiện khi văn hóa truyền thống không còn được nhìn như một chất liệu cần phục dựng nguyên trạng, mà trở thành thứ có thể đối thoại đương thời. Giá trị cốt lõi vẫn được giữ, nhưng hình thức biểu đạt được làm mới để phù hợp với cảm quan thẩm mỹ của thế hệ hôm nay.
Một ví dụ tiêu biểu là Kẻ cắp gặp bà già, nơi dòng tranh dân gian trở thành trục văn hóa chính của MV với các hình tượng như “Tứ phủ”, “Đám cưới chuột” hay “Kim – Kiều” gặp gỡ được liên kết để kể một câu chuyện tình yêu mang màu sắc đương đại. Bảng màu đặc trưng của tranh Hàng Trống được neon hóa nhằm tạo hiệu ứng thị giác mới mà vẫn giữ tinh thần dân gian. Cũng với lối biểu đạt này, MV mới nhất của Sơn Tùng M-TP mang tên Come my way đã mang tới hệ thống biểu tượng từ thời kỳ Đông Sơn tới hiện đại theo trục thời gian, các dấu ấn Bắc – Trung – Nam theo trục không gian. Tất cả đều được cách tân hình thức giàu tính quốc tế nhằm định vị văn hóa Việt với thế giới. Chính sự chuyển đổi ấy khiến văn hóa không dừng ở vị trí “truyền cảm hứng”, mà trở thành trải nghiệm thị giác có khả năng kéo khán giả trẻ quay ngược về tìm hiểu nghệ thuật truyền thống.
Ở giai đoạn này, văn hóa trong MV còn được cảm nhận như một trải nghiệm tổng thể. Trong Bắc bling của Hòa Minzy, yếu tố văn hóa không chỉ nằm ở hình ảnh làng quê Bắc Bộ hay trang phục truyền thống được cách tân, mà xuất hiện trong cảnh sinh hoạt tập thể, nhịp di chuyển đông người và tiết tấu dựng nhanh khiến không gian Kinh Bắc trong MV mang năng lượng của một lễ hội đại chúng đương đại. Camera liên tục chuyển động, khung hình dày đặc màu sắc và chi tiết tạo cảm giác người xem đang được kéo vào chính bầu không khí ấy.
Trong khi đó, các sản phẩm của DTAP lại cho thấy một hướng tiếp cận giàu tính âm thanh hơn. Chất liệu âm nhạc dân tộc hòa vào electronic, pop và tiết tấu hiện đại để tạo ra cảm giác vừa cổ truyền vừa đương đại trong những ca khúc như Made in Vietnam, Hò vươn mình hay Nam quốc sơn hà. Công chúng có thể không gọi tên chính xác loại nhạc cụ mình đang nghe, nhưng vẫn cảm nhận rất rõ màu sắc Việt Nam trong toàn bộ trải nghiệm âm thanh. Văn hóa ở đây không chỉ vận hành như một dấu hiệu nhận diện, mà còn trở thành bầu không khí cảm xúc của tác phẩm.
Khán giả hiện tại đủ nhạy bén với cảm giác “đặt vào cho đẹp”. Họ xem lại, bàn luận, đối chiếu và truy nguồn gần như đồng thời với quá trình thưởng thức. Vì vậy, việc ứng dụng văn hóa hôm nay không còn dừng ở chuyện đưa chất liệu truyền thống vào sản phẩm, mà nằm ở khả năng khiến những chất liệu ấy sống được trong tổng thể nghe – nhìn của tác phẩm.
Nếu như trước đây, câu hỏi lớn nhất là ứng dụng văn hóa sao cho đúng, thì hôm nay, cái đúng chỉ mới là điểm khởi đầu. Điều khán giả chờ đợi còn là thông điệp, cảm xúc và trải nghiệm mà văn hóa có thể mở ra trong một tác phẩm. Giá trị của một MV không nằm ở số lượng chất liệu văn hóa được đưa vào, mà ở khả năng biến chúng thành một ngôn ngữ nghệ thuật có cá tính và sức sống riêng.
Có lẽ điều thú vị nhất của dòng chảy này là cho thấy văn hóa dân tộc chưa bao giờ đứng yên trong những hình dung cố định. Nó tiếp tục chuyển động qua âm thanh, hình ảnh và cảm nhận của mỗi thế hệ. Và trong hành trình ấy, mỗi MV lại mở ra thêm một diện mạo văn hóa mới của người Việt hôm nay.
