Bài: Nguyễn Phước Bảo Đàn
Ảnh: Bùi Thanh Trung
Lễ Khao lề Thế lính Hoàng Sa ở đảo Lý Sơn – Quảng Ngãi.
Vào tháng 2 – tháng 3 âm lịch hàng năm, người dân đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi long trọng tổ chức lễ khao lề thế lính Hoàng Sa tại Âm Linh tự, một nghi thức trang trọng dành cho những người lính đội Hùng binh Hoàng Sa, đội Bắc Hải đã hy sinh thân mình cho quá trình xác lập chủ quyền biển đảo dưới thời quân chủ.
Lời tri ân dành cho những người xác lập chủ quyền biển đảo
Những ghi chép đầu tiên liên quan đến Hải đội Hoàng Sa được mô tả trong Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư khi chúa Trịnh Căn (1633 – 1709) cho vẽ bộ Tứ chí lộ đồ vào năm Chính Hòa thứ 7 (1686) với dòng chi chú: “Giữa biển có một dải cát dài, gọi là bãi Cát Vàng, dài độ 400 dặm, rộng 20 dặm, đứng dựng giữa biển, từ cửa biển Đại Chiêm đến cửa Sa Vinh./ Họ Nguyễn mỗi năm vào tháng cuối mùa Đông đưa 18 chiếc thuyền đến lấy hàng hóa, phần nhiều là vàng bạc, tiền tệ, súng đạn”. Sau đó gần 90 năm, năm 1744, sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn chép rằng: “Họ Nguyễn lập đội Hoàng Sa với 70 suất, lấy người xã An Vĩnh sung vào, cắt phiên mỗi năm cứ 2 tháng nhận giấy sai đi, mang lương đủ ăn 6 tháng, đi bằng 5 chiếc thuyền câu nhỏ, ra biển 3 ngày 3 đêm thì đến đảo ấy”.
Những người lính tham gia vào đội Hoàng Sa dưới thời quân chủ thường thực hiện cuộc hải trình dài 120 hải lý (khoảng 222 km) từ cù lao Ré (đặc khu Lý Sơn) đến quần đảo Hoàng Sa. Đây là chuyến hải hành chứa đựng nhiều hiểm nguy, bất trắc từ sóng gió biển khơi. Cũng chính vì thế, ngoài hành trang thiết yếu dành cho người đi biển, mỗi người còn phải tự chuẩn bị cho mình đôi chiếu, 7 nẹp tre, 7 sợi dây mây và một thẻ bài khắc tên họ, quê quán, phiên hiệu. Nếu chẳng may họ gặp nạn, những người lính cùng đội sẽ bó thi hài cùng chiếc thẻ bài vào trong manh chiếu, nẹp dọc 7 thanh tre, buộc chặt bằng 7 sợi dây mây rồi thả xuống biển với niềm tin mong manh rằng sẽ trôi dạt vào bờ, nơi những người trong đất liền sẽ đón họ trở về để an táng trên đất mẹ. Niềm tin là thế, nhưng những người đã hy sinh thường trở về với xóm làng của họ bằng hình hài làm từ cành dâu và đất sét và mai táng trong các ngôi mộ gió nơi hòn đảo giữa trập trùng biển khơi.
Đẫm chất nhân văn – Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa
“Hoàng Sa trời đất mênh mông.
Người đi thì có mà không thấy về.
Hoàng Sa đi dễ khó về.
Tháng 2 khao lề thế lính Hoàng Sa”
(Ca dao).
Gọi là Khao lề bởi đó là lễ cúng định kỳ hàng năm thành lệ, thành lề thói. Gọi là Thế lính Hoàng Sa là bởi dùng những hình nhân đã được thầy pháp thổi hồn vào đó, để thế chỗ cho những linh hồn người lính còn bơ vơ trên biển. Nguyên nghĩa, lễ Khao lề thế lính vốn được làng xóm và tộc họ tổ chức trước khi Hải đội Hoàng Sa nhận lệnh vua ra biển để mang lại sự an ổn tinh thần cho người lính đi thực hiện nhiệm vụ xác lập chủ quyền biển đảo. Để rồi hiện nay, hàng năm vẫn được người dân đặc khu Lý Sơn long trọng tổ chức như hình thức tưởng nhớ và tri ân đến công lao của tiền nhân.
Ngày đầu tiên cử hành, lễ cúng được bắt đầu với vật phẩm cau trầu, rượu và hoa quả. Sau đó, thuyền lễ, bài vị được tiếp tục chuẩn bị. Vào chiều ngày thứ 3 của lễ, một hồi chiêng trống gióng lên báo hiệu cho bà con tộc họ cùng cộng đồng cư dân đến Âm Linh tự làm lễ Cáo yết. Thầy pháp nặn những hình nhân bằng bột gạo, hoặc bằng đất sét, rơm rạ. Đến tối, lễ vật heo, gà được chuẩn bị cho lễ Chánh tế thực hiện vào lúc nửa đêm. Lễ Chánh tế diễn ra trong không khí linh thiêng của Âm Linh tự với đầy đủ các bước sơ hiến lễ, á hiến lễ, chung hiến lễ. Song song, một lễ tế ngoài sân cho những linh hồn người lính Hoàng Sa, Trường Sa, cho Thủy thần, cho những người không may bỏ mạng trên sông, trên biển khác cũng được thực hiện.
Điểm ấn tượng trong lễ Khao lề Thế lính Hoàng Sa là các bài vị, thuyền lễ và hình nhân thế mạng. Bài vị được làm bằng giấy điều, nẹp gỗ hoặc tre phía sau, cắm trên khúc thân cây chuối, bên trên ghi danh tính người lính tử nạn. Trong lễ tế, thầy pháp khấn cầu các vị Thủy thần trao trả linh hồn người đã khuất về với tổ tiên, rồi bài vị sẽ được đốt ngay sau đó. Thuyền lễ được làm từ thân cây chuối kết lại thành bè, bên trên gắn con thuyền làm bằng tre và giấy ngũ sắc, có đủ buồm, cờ, phướn… tương tự như chiếc Khinh thuyền trước đây từng dùng để vượt vạn lý xa khơi tuần phòng, bảo vệ chủ quyền trên biển quê hương.
Sau khi thực hiện đầy đủ nghi thức cúng tế, thầy pháp gửi tên tuổi và linh hồn người lính vào các hình nhân. Hình nhân sau đó được đặt vào thuyền lễ, bắt đầu cho nghi thức tiễn đưa. Đoàn đưa tiễn đi đầu là những thanh niên mang cờ, phướn, khiêng thuyền lễ; kế đến là thầy pháp, các vị tộc trưởng và bà con họ tộc, cuối cùng là đội chiêng trống. Đoàn rước từ Âm Linh tự ra đến bến thuyền, sau khi thầy pháp khấn vái thần linh, thuyền lễ được trai tráng đẩy ra, theo sóng ra khơi.
Hành trình xác lập chủ quyền biển đảo của dân tộc Việt Nam trong lịch sử luôn song hành cùng máu, nước mắt, thậm chí là cả tính mạng của người lính. Không ít người của Hải đội Hoàng Sa, đội Bắc Hải trong lịch sử đã vĩnh viễn nằm xuống giữa lòng biển, và lễ khao lề thế lính được tổ chức hàng năm là lời tri ân đẫm chất nhân văn của người dân xứ đảo dành cho những người con đã anh dũng hy sinh thân mình vì Tổ quốc.
