Bài & Ảnh: Trần Tấn Vịnh

Phụ nữ dân tộc Thái có mái tóc đẹp. Nữ giới biết khai thác những hương liệu từ thiên nhiên để chăm sóc cho mái tóc của mình. Những mái tóc dài óng mượt bên suối của các cô gái là hình ảnh ấn tượng khi đến với bản làng người Thái vùng Tây Bắc. Lúc xuân thì, các cô gái Thái “nuôi” tóc dài để tạo nét duyên dáng, nữ tính; khi lấy chồng mái tóc của mình không để buông xõa nữa mà búi lại gọn gàng trên đỉnh đầu gọi là tằng cẩu. Một nghi lễ búi tóc hết sức long trọng được tiến hành trong lễ cưới, gọi là lễ búi tóc ngược.

Búi tóc của phụ nữ dân tộc Cống

Khi đã chọn được ngày tốt (theo lịch Thái), gia đình nhà trai sang nhà gái xin làm lễ búi tóc ngược nhận dâu.  Lễ búi tóc ngược tiến hành tại nhà gái, nghi lễ diễn ra trên sàn nhà, phía trước buồng cô dâu ngủ, trước lễ rước dâu về nhà chồng. Tới nhà gái, vào giờ tốt, hai bên gia đình chọn hai đôi trai gái phụ giúp việc trải đệm cưới cho cô dâu chú rể. Trong lúc trải đệm, trải chăn, bà mối có câu: “Ơ! Hôm nay chọn được ngày tốt để làm lễ búi tóc ngược cho con dâu, xin làm lễ ghép đôi trải chăn, trải đệm cho đôi vợ chồng trẻ…”. Tất cả lễ vật bên nhà trai và của hồi môn của nhà gái đều được sắp đặt vào mâm lễ. Đồ lễ bên nhà gái, gồm: 1 chiếc màn, 1 cái mẹt, 1 đôi nệm, 1 đôi chăn, 1 đôi gối, 1 đôi vòng tay… lễ vật nhà trai, gồm: 2 búi tóc giả, trâm cài tóc, 1 chụp búi tóc, 1 đôi đệm, 1 đôi chăn, 1 đôi gối, 1 dây xà tích, 1 bộ váy áo, 1 đôi hoa tai, 1 dây chuyền, 1 đôi vòng tay…

Cô gái Thái với búi tóc tằng cẩu xinh xắn

Bên cạnh còn có 1 bát gạo, hai quả trứng gà, 1 bát nước đựng 3 hòn sỏi, 1 búi cỏ mần trầu, hai bông hoa cắm trên bát gạo… Ba búi cỏ mần trầu thả vào bát nước đựng 3 viên sỏi tượng trưng cho gia đình luôn có 3 thế hệ cùng nhau chung sống khỏe mạnh, làm ăn phát đạt, đôi vợ chồng trẻ vững vàng niềm tin xây dựng tổ ấm hạnh phúc, luôn cứng cáp trước khó khăn, thử thách của cuộc sống. Cỏ mần trầu còn tượng trưng cho sự sinh sôi, nảy nở, bám rễ lâu bền… Bát nước đựng cỏ mầm trầu dùng để chải tóc là để tóc chắc khỏe, mượt, dài nhanh, không bị rụng. Để chúc phúc cho đôi vợ chồng, bà con dòng họ còn đặt vào mâm lễ một số đồ lưu niệm, món trang sức và có khi là một ít tiền.

Búi tóc vừa được tằng cẩu xong

Cô dâu được dắt ra ngoài, ngồi xuống trước mâm lễ vật. Bà mẹ (hoặc dì) thả duỗi mái tóc cô dâu xuống, vừa chải tóc vừa nói: “Chải tóc con gái xuống cho mượt, chải tóc con gái xuống cho đẹp để con gái đi lấy chồng, chải tóc cho con ngoan của mẹ, từ giờ phút này trở đi con lấy chồng rồi, mẹ sẽ không được chải tóc cho con gái yêu của mẹ nữa đâu, chỉ chúc con mạnh khỏe, nghe lời bố mẹ chồng, cùng chồng làm ăn, sinh con đẻ cái, sống với nhau hạnh phúc…”. Khi chải tóc xong thì mẹ chồng hoặc cô, dì bên chồng tiến hành làm lễ búi tóc ngược, nhận dâu.

Người làm tằng cẩu đứng phía sau cô dâu, lấy lược nhúng vào bát nước cỏ mần trầu rồi vừa chải tóc vừa cuộn đôi bím tóc giả vào mái tóc của cô dâu, tạo thành búi tóc trên đỉnh đầu rồi lấy xa (lưới) chụp búi tóc lại, lấy chiếc trâm bạc cài giữa búi tóc. Mẹ chồng vừa búi tóc cho con dâu vừa nói: “Ngày hôm nay mẹ chải tóc để làm búi tóc ngược cho con, từ hôm nay con trở thành con dâu bên nhà mẹ, từ nay trở đi vợ chồng con phải sống hạnh phúc bên nhau, sinh con trai con gái khỏe mạnh, nhé con!”. Búi tóc xong, người mẹ chồng đeo vòng tay, hoa tai, mặc chiếc áo cóm mới, khoác chiếc túi thổ cẩm mới cho cô dâu. Làm xong lễ búi tóc ngược, cô dâu và chú rể nâng chén rượu chúc nhau rồi mời bà con cùng nâng chén chúc mừng. Bà mối thay mặt cho nhà trai có lời cảm ơn nhà gái đã có sự quan tâm, tạo điều kiện cho nhà trai tiến hành làm lễ cưới cho hai con nên vợ nên chồng.

Những tấm vải thổ cẩm mới chuẩn bị tặng cho cô dâu và chú rể

Sau tằng cẩu, búi tóc lúc nào cũng phải giữ ngay ngắn trên đỉnh đầu. Búi tóc vừa tạo nét đẹp dung dị, đoan trang của cô gái vừa biểu thị sự chở che, giữ gìn hạnh phúc gia đình, thủy chung với người mình đã “kết tóc se duyên”. Chỉ khi nào chồng chết mới được thả mái tóc xuống búi đằng sau thành bà góa. Hết thời gian chịu tang (từ 1 đến 3 năm) rồi lại búi tóc ngược lên như khi chồng còn sống để linh hồn người chồng chở che, bảo vệ gia đình. Cũng như trang phục truyền thống, các dân tộc cận cư như Cống, Xinh Mun, Khơ Mú từ lâu đời đã tiếp thu tục búi tóc ngược của người Thái, và cùng tạo nên nét  đặc  trưng  trong di sản thời trang của các dân tộc vùng Tây Bắc.