Mộc Xuân
Ở Bắc Bộ, Tết quẩn trong hương mùi già chiều cuối năm – một mùi hương đi qua bao mùa đông, vẫn đủ sức làm dịu lòng người. Một mùi hương mà, dù đi xa đến đâu, chỉ cần thoáng ngửi thấy cũng biết: mình đang đứng rất gần nhà, rất gần Tết.
Xế chiều hai chín, ba mươi Tết, thứ nắng cuối đông – đầu xuân nghiêng rất nhẹ qua mái ngói. Không rực rỡ cũng chẳng chói chang, chỉ là lớp nắng mỏng, hanh và lạnh, như có pha chút sương. Cái nắng ấy khác hẳn nắng phương Nam, không vàng rực mà dịu nhẹ, đủ để thấy hơi rét còn vương trên đầu ngõ. Người ta kéo lại cổ áo, chạm tay vào lan can vẫn còn mát lạnh, trong tâm thức biết rằng mùa đông chưa kịp rời đi, còn ngày xuân đang ngập ngừng trước cửa.
Tết của miền Bắc là sắc đỏ của hoa đào, là màu xanh thẫm của lá dong, là vị cay nồng của dưa hành, là hương nhang trầm ấm bay lên từ ban thờ những chiều cuối năm. Tết còn là tiếng chổi quét sân, là làn gió lạnh đi qua hiên nhà, là cái rét đủ để người ta xích lại gần nhau hơn. Và giữa rất nhiều sắc – hương – vị ấy, có một mùi Tết rất riêng, rất sâu, chỉ cần thoảng qua cũng nhận ra ngay: hương lá mùi già.
Chiều cuối năm, trong nhiều ngôi nhà, người già vẫn nhắc con cháu một câu quen thuộc: “Ra chợ mua bó lá mùi về tắm”. Không ai bảo phải mua từ sớm mà để cận kề Tết, khi chợ đã thưa người, khi ánh nắng chỉ còn nằm lại trên những mẹt hàng. Như thể mùi hương ấy cần được mang về nhà vào đúng khoảnh khắc thời gian đang chùng xuống, khi mọi tất bật đã tạm lắng.
Ở góc chợ, người bán xếp từng bó mùi già thành hàng. Lá không còn xanh non, thân đã ngả nâu, những hạt mùi khô lách tách dưới tay. Người mua không chọn vội, cầm bó lá lên, đưa gần mũi, ngửi rất kỹ. Lá phải thơm, nhưng không gắt, phải dậy mùi, nhưng không hang, không dập, không non. Cái cách chọn lá ấy cẩn trọng như đang chọn một mùi Tết cho cả nhà.
Người Bắc ít khi nói lớn về niềm tin của mình. Họ tin bằng thói quen. Tin bằng những điều được lặp lại qua nhiều thế hệ. Và trong câu chuyện lá mùi, niềm tin ấy nằm ở chữ “già”.
Lá non cũng thơm, nhưng thứ hương ấy còn nhẹ, còn mỏng. Lá mùi già lại khác. Mùi của nó sâu hơn, ấm hơn, có một chút gì đó như mùi của nắng, của đất, của cả một mùa đã đi qua. Thân đã sạm, hạt đã khô, như năm cũ đã đủ đầy để khép lại. Người Bắc vẫn bảo nhau: phải là mùi già mới “rửa được năm cũ”. Không phải vì phép màu nào, mà vì hương của thời gian chỉ có thể được gột bằng một mùi hương cũng đã đi qua thời gian.
Về đến nhà, bếp được nhóm lên. Lửa đỏ, nồi nước đặt trên kiềng. Khi nước bắt đầu sôi, bó lá mùi được thả vào, vung đậy kín để “giữ hương”. Chỉ một lát sau, cả gian bếp thơm lên. Mùi không nồng, không xộc, mà ấm, dịu, len qua từng góc nhỏ. Mùi ấy bám vào vách gỗ, vào nếp áo, vào cả những câu chuyện đang dở dang. Người đứng bếp thường là người cảm nhận rõ nhất khoảnh khắc ấy. Khi nắp nồi vừa hé, làn hơi mang theo hương mùi bốc lên, họ biết, không cần ai nói — Tết đã vào nhà bằng đường khứu giác.
Tắm lá mùi là một nghi thức không có lời khấn. Không mâm cao, không lễ lớn. Chỉ là một nồi nước nóng, một chậu nhôm, vài chiếc khăn bông đã được phơi khô từ sớm. Người lớn tắm trước, trẻ con tắm sau. Mọi thứ diễn ra lặng lẽ, như một thói quen đã in vào nhịp sống.
Người mẹ gội đầu cho con bằng nước lá mùi, tay xoa nhẹ mái tóc còn vương mùi khói bếp. Người cha dội gáo nước lên vai, hơi nóng làm làn da ửng hồng. Không ai nói nhiều, chỉ nhắc nhau một câu giản dị: “Tắm cho sạch năm cũ”. Trẻ con được lau khô, mặc áo mới, ngồi co ro chờ giao thừa trong niềm háo hức rất riêng của tuổi nhỏ.
Nước nóng làm người ta nhẹ đi. Nhưng cái nhẹ ấy không chỉ nằm ở da thịt. Khi mùi lá mùi vương lại trên tóc, trên cổ áo, có cảm giác như những mệt mỏi của mười hai tháng vừa qua cũng đang lặng lẽ trôi theo dòng nước. Những buồn phiền không gọi thành tên, những vất vả chưa kịp kể, bỗng trở nên xa hơn một chút.
Có lẽ vì thế mà tắm lá mùi không phải là mê tín. Đó là một cách tin rất hiền. Tin rằng con người có thể tự làm mới mình bằng những điều giản dị. Tin rằng muốn đón điều mới thì trước hết phải gột đi những bụi bặm cũ. Không phải để quên, mà để bước sang năm khác với một tâm thế nhẹ hơn.
Mùi lá mùi lúc ấy không còn chỉ ở trong nồi nước. Nó nằm trên mái tóc trẻ con, trên tay áo người lớn, trong từng góc nhà. Một thứ hương rất nhỏ, nhưng đủ để đánh dấu ranh giới mong manh giữa “đã qua” và “sắp đến”.
Ngày nay, nhịp sống đã nhanh hơn. Nhiều gia đình không còn đun bếp củi, không còn ra chợ chiều mua từng bó mùi. Có thể là chai nước lá mùi đóng sẵn, có thể chỉ là một gói thảo mộc khô. Nhưng điều lạ là mùi hương ấy vẫn được giữ lại. Không phải vì tiện, mà vì thiếu nó, người ta thấy Tết như hụt đi một nốt trầm.
Ở những khu phố mới, trong những căn hộ cao tầng, vẫn có những chiều cuối năm, cửa sổ mở hé, hơi nước ấm bốc lên mang theo mùi quen cũ. Mùi hương ấy đi qua bao thế hệ, thay đổi hình thức nhưng không đổi ý nghĩa. Nó nhắc người ta nhớ rằng Tết không chỉ là bữa cỗ đầy, không chỉ là quà biếu, mà còn là khoảnh khắc con người tự rũ bỏ những gì đã cũ trong lòng.
Người Bắc tiễn năm cũ không bằng điều lớn lao, mà bằng những cử chỉ rất nhỏ: quét lại hiên nhà, thay bát hương, đun nồi nước lá mùi. Sự dịu dàng ấy khiến việc chia tay một năm trở nên nhẹ nhàng hơn, như thể mọi điều chưa trọn vẹn cũng được đặt xuống một cách tử tế.
Khi cả nhà đã thơm mùi lá mùi, chiều cũng gần tắt. Ngoài trời, ánh sáng chuyển sang màu tro nhạt. Đâu đó đã có tiếng người chúc nhau sớm, tiếng xe chở đào chạy chậm qua phố. Trong nhà, trẻ con ngồi sát nồi bánh, người lớn sửa soạn mâm cúng. Mùi hương nhang trên ban thờ, hòa vào mùi hương lá mùi thoang thoảng khắp nhà… một thứ mùi tết…
Hương lá mùi già không nói thành lời. Nó chỉ ở đó, rất khẽ, rất bền. Như một lời thì thầm mà ai cũng hiểu: năm cũ đã đi xa dần, còn năm mới thì đang đứng ngay trước ngưỡng cửa.
