Thu Hà
Tọa lạc ở số 710 Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn, TP. Hồ Chí Minh là Hội quán Tuệ Thành – linh thiêng của cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông.
Lịch sử của cộng đồng người Hoa trên đất Nam Bộ
Người Hoa có mặt ở vùng đất Nam Bộ vào khoảng kỷ thứ XVII. Bấy giờ, tại Trung Quốc, nhà Minh sụp đổ và nhà Mãn Thanh lên ngôi. Hơn 3.000 người trung thành với triều đại cũ, không chấp nhận quy phục nhà Thanh, đã theo hai vị danh tướng tài ba là Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên rời bỏ đất nước chờ ngày phục quốc. Họ đi thuyền trên biển, xuôi dòng về lãnh thổ Việt Nam, được chúa Nguyễn ở Đàng Trong chấp thuận cho khai hoang, mở cõi, sinh cơ lập nghiệp ở vùng Cù Lao Phố (nay là Biên Hòa), vùng Bến Nghé-Chợ Lớn mở rộng về phía Đồng bằng sông Cửu Long.
Cộng đồng người Hoa, xét về nguồn gốc địa lý chia thành năm nhóm. Còn gọi là ngũ bang. Họ là người Quảng Đông, Phúc Kiến, Khách Gia, Triều Châu và Hải Nam. Mỗi bang đều có trường học, bệnh viện, hội quán riêng làm nơi sinh hoạt cộng đồng và tương trợ đồng hương nơi đất khách.
Hội quán – ngôi đền cổ xưa của người Hoa
Ở phường Chợ Lớn tập trung 5 hội quán lớn và lâu đời của cộng đồng người Hoa, Hội quán Tuệ Thành của người Hoa Quảng Đông, Hội quán Nhị Phủ (Chùa Ông Bổn) của người Hoa Phúc Kiến, Hội quán Nghĩa An của người Hoa Triều Châu, và nhiều hội quán khác.
Chức năng của hội quán dưới thời nhà Minh ở Trung Quốc là nơi ăn ở tạm thời cho các thí sinh lên kinh đô ứng thí. Khi các thương nhân người Hoa sang Việt Nam làm ăn, sinh sống, họ thành lập hội quán – như một nơi trao đổi, bàn bạc chuyện buôn bán, để tương trợ các đồng hương nghèo khó như dạy chữ, phát thuốc, sinh hoạt cộng đồng và củng cố đời sống tín ngưỡng.
Được công nhận là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia, Hội quán Tuệ Thành thu hút đông đảo người Việt và du khách nước ngoài đến tham quan. Đặt chân đến nơi đây, du khách không khỏi trầm trồ trước kiến trúc nóc tường bao mang đậm dấu nghệ thuật Quảng Đông, đ. Các tượng mô phỏng các điển tích và truyền thuyết Trung Hoa. Tầng trên cùng là “lưỡng long tranh châu”, hai con rồng tranh giành quả cầu là biểu tượng của sự hài hòa âm dương. Các tầng phía dưới khắc họa các nhân vật như Thầy Trò Đường Tăng, Bao Công Xử Án, Hán Sở Tranh Hùng, Bát Tiên Quá Hải nối gần khoảng cách giữa cuộc sống đời thật và thế giới thần tiên.
Hội quán được xây dựng theo kiến trúc hình chữ “khẩu” hay chữ “quốc” là khoảng không gian hợp lại giữa bốn dãy nhà. Khu vực này được gọi là sân thiên tĩnh – nơi thoáng đãng, đầy nắng và ánh sáng trời, đồng thời cũng là nơi hạ giới của các vị thần trong tín ngưỡng Trung Hoa. Khi khách đến viếng, có thể mua các vòng nhang, ghi kèm lời chúc và ước nguyện, sau đó đưa cho chủ quản để treo lên cao như một cách nhắn gửi đến các vị thần trên trời.
Vị thần được thờ chính ở Hội quán Tuệ Thành là Thiên Hậu Thánh Mẫu. Bà là vị nữ thần gốc Phúc Kiến, chuyên phù trợ, bảo hộ và cứu giúp ghe thuyền gặp nạn trên biển. Từ xa xưa, các ngư dân Trung Hoa đã có tập tục lập bàn thờ bà Thiên Hậu ngay trên tàu. Bên cạnh đó, khu vực thờ còn xuất hiện nhiều vị thần quen thuộc trong tín ngưỡng của người Hoa như Quan Công tay cầm thanh long đao – vị thần tượng trưng cho tinh thần chính nghĩa, , Kim Hoa Nương Nương – bà mụ phù hộ thai nhi và trẻ con khỏe mạnh đến tuổi trưởng thành, Phúc Đức Chánh Thần – vị thần cai quản đất đai giống như Thổ Địa của người Việt mình.
Độc đáo nghi thức khai quang điểm nhãn lân sư rồng
Nếu may mắn đến thăm Hội quán Tuệ Thành trùng vào dịp tổ chức lễ Khai Quang Điểm Nhãn cho các chú lân mới, bạn sẽ được khám phá một nghi thức độc đáo và lâu đời của người Hoa. Nghi thức này không diễn ra theo ngày cố định trong năm, mà chỉ khi đoàn lân sư rồng có những chú lân mới cần được “mở mắt” trước khi xuất hành biểu diễn.
Khai Quang Điểm Nhãn cho những chú lân mới bày tỏ lòng thành kính của đoàn lân gửi đến các vị thần, đồng thời cầu mong mùa trình diễn thuận lợi và làm ăn phát đạt. Vào giờ lành, người chủ trì sẽ dùng cọ chấm mực và lần lượt điểm trên mắt, trán, miệng và tai, mỗi điểm chấm mang một ý nghĩa riêng. Sau đó, đoàn lân mới sẽ bái lạy các vị thần và trình diễn màn múa lân chúc phúc trong tiếng trống sôi nổi.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, hội quán luôn là ngôi đền cổ kính và thiêng liêng của cộng đồng người Hoa di cư. Ghé thăm những ngôi đền thời gian để cảm nhận dòng chảy văn hóa Trung Hoa nhịp nhàng chuyển động giữa lòng Sài Gòn. Hơn cả một công trình kiến trúc cấp Quốc Gia, đây là nơi nhắc nhớ người Hoa về nguồn cội, tín ngưỡng và nét văn hóa riêng biệt của dân tộc trên mảnh đất Nam Bộ nghĩa tình.
