Bài: Uyên Ly
Ảnh: Dương Minh Long

22 năm sau ngày mt ca nhc shuyn thoi Trnh Công Sơn (01/04/2001), cui tháng 2 va qua, công chúng yêu nhc Trnh ln đu đã đưc “gp li” ông qua 35 bc nh ti trin lãm “Trnh Công Sơn – Ln đu gp li” ca nghsnhiếp nh Dương Minh Long.

Nghệ sỹ Nhiếp ảnh Dương Minh Long tại triển lãm "Trịnh Công Sơn - Lần đầu gặp lại" tháng 2/2023

Ngay cả đối với Dương Minh Long (DML), đây cũng là “lần đầu gặp lại”, bởi sau 33 năm kể từ ngày bấm cuộn phim đầu tiên về Trịnh Công Sơn (TCS), anh hé mở kho tư liệu về nhạc sỹ, nhưng chỉ “nhỏ giọt” 35 trong số hàng ngàn bức ảnh về ông. Nhưng đúng như nhà báo Huy Đức đã viết: “Đừng sốt ruột với DML, tay chơi xa xỉ này chỉ công bố vài chục tấm ảnh là đủ làm nên khác biệt”.

DƯƠNG MINH LONG

Sinh 1962 tại Hà Nội

Những bức ảnh đầu tiên về Hà Nội 1975.

Phục vụ quân đội 1980 – 1982

Phóng sự ảnh báo chí tại châu Âu 1986 – 1994

Phóng viên ảnh Báo Lao Động 1991 – 1998

Gây ấn tượng mạnh cho độc giả với loạt phóng sự ảnh về biến động chính trị ở Nga năm 1993

Dương Minh Long và Trnh Công Sơn

Chuyện riêng tư trong cuộc đời nhạc sỹ tài danh lúc mờ lúc tỏ, như ngôi nhà lấp lánh ánh đèn nhưng ai cũng chỉ có thể chiêm ngưỡng từ xa qua ô cửa nhỏ. Thế nhưng, một “người lạ” có cơ hội bước vào bên trong căn nhà, sống và thở chung bầu không khí, chứng kiến những hò hẹn và ghi lại những khoảnh khắc đời thường của nhạc sỹ bằng hình ảnh trong suốt nhiều năm, thì chỉ có duy nhất DML.

11 năm bên TCS, trong đó có gần 5 năm sống cùng nhà, DML đã lưu vào khuôn hình hơn 9.000 ảnh tư liệu quý giá về ông. “TCS là một người “khát” bạn”, DML chia sẻ, vì vậy phần lớn những bức ảnh về TCS là những cuộc gặp của ông với bạn bè văn nghệ như cố nhạc sỹ Văn Cao, Thanh Tùng, cố nhiếp ảnh gia Võ An Ninh, cố nhà văn Nguyễn Quang Sáng, nhà thơ Nguyễn Duy… hay những bóng hồng âm nhạc Khánh Ly, Hồng Nhung, em gái Trịnh Vĩnh Trinh… và nhiều người đẹp vì ngưỡng mộ và có tình yêu với một tài năng lớn mà đến.

Nhạc sỹ Trịnh Công Sơn (1995)

DML còn nhớ chính xác lần đầu tiên được gặp TCS vào ngày 25/10/1990, ngày bế mạc triển lãm ảnh của anh về nước Nga. Anh hồi tưởng: “Tôi yêu nhạc anh Sơn từ khi còn rất nhỏ, băng nhạc đầu tiên tôi mua là Sơn Ca 7 với giọng ca Khánh Ly”. Bởi vậy khi được gặp nhạc sỹ bằng xương bằng thịt, DML đã nghĩ ngay đến việc chụp ông. Những năm 1991, 1992, khi đang còn là phóng viên ảnh của báo Lao động ở Moscow, anh về Việt Nam nhiều lần để chụp TCS, đến năm 1993 thì về hẳn, tiếp tục chụp TCS và các nhân vật văn nghệ khác. 

TCS là con người mà anh rất nể trọng. Ông luôn tôn trọng công việc của DML, tạo điều kiện cho anh trong nhiều tình huống nhiếp ảnh. Bất cứ khi nào DML đề nghị, dù nhiều đêm đi ngủ rất muộn vì vui với bạn hay dự các đêm nhạc, nhưng ông luôn dậy sớm, lựa chọn trang phục tinh tế cho những cú bấm máy. “Kỹ tính là thế, nhưng kỳ lạ, chưa bao giờ TCS yêu cầu xem lại những bức ảnh đã chụp mình”, DML kể. 

Nghệ sỹ Nhiếp ảnh Dương Minh Long

Coi DML như người em thân thiết, những vui buồn trong “thế giới riêng” được nhạc sỹ trải lòng không giấu diếm. Có những đêm, DML ngồi lắng nghe TCS tâm sự tới sáng, hay những chuyến “hộ tống” nhạc sỹ hẹn hò với những “nàng thơ”. TCS “sống” trong “men say” của tình yêu mà không chờ đáp lại. Nói về những mối tình của nhạc sỹ, DML cho biết anh có tư liệu đủ để làm một cuốn sách ảnh về TCS với những người bạn gái, nhưng vì tôn trọng đời sống cá nhân mà việc ra đời cuốn sách gần như là không thực hiện được. Có những người TCS đã hứa hẹn sâu sắc, có người chỉ nguyện ở bên ông chăm sóc suốt đời, không chung sống…, nhưng rồi nhạc sỹ lại lựa chọn… cô đơn. Có lẽ, chính các cung bậc cảm xúc đó đã làm nên một huyền thoại âm nhạc với những giai điệu và ca từ sâu sắc mang đầy tính triết học.

Trin lãm cá nhân

1984 – 2004: 25 triển lãm ảnh cá nhân tại Việt Nam và Châu Âu.

2007 – 2018: Triển lãm tại Ý, Thụy Điển, Hà Lan, Canada, Ukraine, Séc, Mỹ và Nga

Từ 1990 đến 2022 thực hiện các dự án ảnh Di sn thế gii ti Vit Nam:

Hội An: 1991 – 1999

Vịnh Hạ Long: 1992 – 2009

Huế: 1993 – 2008

Hà Nội: 1990 – 2022

Sài Gòn: 1991 – 2021

Nhân vt Vit Nam:

1988 – 2022: chụp 1.725 gương mặt văn nghệ, nhân vật các ngành nghề.

Người tạo ra lịch sử của tương lai

“Tay chơi xa xỉ” là chân dung mà nhà báo Huy Đức khắc họa về DML. Không xa xỉ sao được khi ngay từ năm 13 tuổi, anh đã lén cha mẹ đem sổ hộ khẩu đi thế chấp để mua chiếc máy ảnh Olympus-pen EF2 chụp những bức ảnh đầu tiên về mẹ, em gái và cảnh phố Hà Nội. Sau gần nửa thế kỷ cầm máy, anh dành phần lớn tiền bạc và thời gian, bền bỉ theo đuổi những dự án ảnh mang tính “dự cảm”. Ở thời khắc bấm máy, anh hình dung được tương lai và giá trị lịch sử của bức ảnh trong 20 – 30 năm sau.

Nhạc sỹ Trịnh Công Sơn và em gái - ca sỹ Trịnh Vĩnh Trinh

Anh quan niệm về giá trị ảnh tư liệu: “Nếu coi thang điểm là 100, thì việc chụp được tấm ảnh mới chỉ đạt 1 điểm, 99 điểm còn lại đến từ việc lưu trữ và bảo quản”. Bởi vậy, DML luôn ghi lại một cách đầy đủ và chính xác tên nhân vật, ngày chụp, sự kiện xảy ra vào thời điểm chụp ảnh, lưu trữ chúng một cách khoa học, tỉ mỉ và có hệ thống. Chính vì vậy, nhạc sỹ TCS đã tin tưởng trao lại toàn bộ kỷ vật của mình cho DML. Anh đã gìn giữ bảo quản di sản này cho đến tận năm 2021 và trao lại cho gia đình em gái TCS là ca sỹ Trịnh Vĩnh Trinh. Cho đến nay, DML vẫn lưu giữ và bảo quản nguyên vẹn 950kg phim sau 28 lần chuyển nhà, anh mới chỉ công bố 1/10 kho tư liệu, phần còn lại đang chờ thời điểm thích hợp để ra đời.

Cuối năm nay, khi đã bước qua “lục thập niên hoa giáp” (ngoài tuổi 60) theo cách nói của anh, nghệ sỹ sẽ xuất bản một số đầu sách ảnh chụp những năm 1990, trong đó có bộ sách về nhạc sỹ TCS, Hà Nội, Huế, Sài Gòn, Hội An… nhằm lưu lại dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp của một nghệ sỹ nhiếp ảnh tư liệu tài hoa.