Phan Quốc Vinh
Nằm gần hồ Nanih Waiya thuộc tiểu bang Oklahoma (Hoa Kỳ), Tvshka Homma vẫn lưu giữ ký ức của người Choctaw qua những điệu múa, trò chơi truyền thống, trang phục và những cuộc trở về của cộng đồng người Mỹ bản địa. Nhưng chỉ cách đó khoảng 100 dặm, tại thành phố Durant có một Choctaw Nation khác hiện ra với trung tâm văn hóa hiện đại, những công trình hành chính quy mô và một tổ hợp nghỉ dưỡng sầm uất. Hành trình đi qua hai không gian tưởng chừng đối lập ấy khiến tôi nhận ra rằng, với người Choctaw, gìn giữ di sản và bước vào đời sống hiện đại chưa bao giờ là hai con đường tách biệt…
Nơi những câu chuyện cũ vẫn tiếp tục được kể
Vượt qua gần 50 dặm từ Stringtown giữa những cánh rừng khô khốc, tôi đến Tvshka Homma bằng con đường độc đạo vắng bóng người giữa cái nắng mùa hè Oklahoma vẫn còn gay gắt. Từ bãi đỗ xe, những chiếc golf cart nhỏ hay chiếc máy cày khổng lồ kéo thêm hai toa phía sau liên tục đưa khách vào khu Capitol Grounds – nơi Choctaw Nation tổ chức lễ hội “Labor Day” (tạm dịch: Ngày Lao động) thường niên.
Tvshka Homma không phải một thành phố lớn mà như là một cộng đồng dân cư có cùng sắc tộc, từng là “tổng hành dinh” của Choctaw Nation ngày trước. Trong đời sống tinh thần của người Choctaw, nơi đây mang một ý nghĩa đặc biệt bởi tên gọi ấy trong tiếng Choctaw gắn với hình ảnh “Red Warrior” – chiến binh da đỏ. Tòa Choctaw Capitol bằng gạch đỏ nằm giữa khu đất rộng từng là trung tâm chính trị của Choctaw Nation với Thượng viện, Hạ viện, tòa án, các cơ quan hành pháp… ngày nay trở thành bảo tàng lưu giữ lịch sử cộng đồng. Và đó cũng sẽ là nơi để giải thích cho du khách nhiều ý nghĩa về dân tộc này bằng chính ngôn ngữ của họ.
Nhưng điều thú vị là lịch sử ở Tvshka Homma không chỉ nằm bên trong bảo tàng.
Trong ba ngày lễ hội, cả vùng đất này dường như trở thành một không gian văn hóa sống động: Những thiếu nữ khoác trên mình trang phục truyền thống rực rỡ, tại các gian hàng thủ công, những đôi hoa tai kết cườm, trang sức bằng vỏ sò, những bộ váy với đường viền hình học đặc trưng được bày cạnh nhau. Ở một địa điểm khác, trẻ em thử sức với những trò chơi được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Tôi dừng khá lâu trước một cậu bé đang cầm chiếc “rabbit stick” (tạm dịch: một vũ khí thô sơ dùng để săn thỏ) bằng gỗ. Bên cạnh em là một người đàn ông lớn tuổi kiên nhẫn hướng dẫn từng động tác. Ở các sân vận động xung quanh, stickball (tạm dịch: bóng gậy) – một trong những môn thể thao truyền thống tiêu biểu của người Choctaw lại mang đến một nhịp điệu khác. Người chơi cầm hai cây gậy có đầu lưới, tranh giành quả bóng trên sân trong tiếng cổ vũ của đám đông. Từ lâu, đây được xem là môn thể thao “quốc hồn quốc túy” của người dân nơi đây. Bởi môn thể thao này không chỉ là hoạt động giải trí mà còn gắn với lịch sử cộng đồng Choctaw qua nhiều thế hệ.
Những căn nhà gỗ mái lá được phục dựng nằm dưới bóng cây, gợi nhắc về không gian sinh hoạt thuở xưa. Đi kèm với các trò chơi trẻ em cùng những quả bắp lăn trên đất là những câu chuyện của các Miss Choctaw Nation kể cho du khách về lịch sử và văn hóa của cộng đồng. Và chỉ vài chục bước chân phía bên kia lại là khu hội chợ và ẩm thực với những trò chơi hiện đại cũng như là cơ hội cho mọi người chiều chuộng cái bụng đói của mình.
Trong lễ hội, tiếng Choctaw cũng vẫn xuất hiện trong những lời chào hỏi thường ngày. “Halito” là xin chào và “Yakoke” là cảm ơn. Tôi cũng tranh thủ học thêm vài từ đơn giản khác để thử bắt chuyện với người dân địa phương. Có lẽ một vài câu chào hỏi đơn giản vậy thôi cũng đủ để nhắc du khách rằng ngôn ngữ này vẫn đang sống trong cộng đồng.
Đứng giữa không gian lễ hội quy mô này, tôi chợt thấy việc bảo tồn văn hóa của người Mỹ bản địa ở đây diễn ra rất tự nhiên. Bởi người Choctaw không cố tách mình ra khỏi cuộc sống hiện đại mà họ để cả hai tồn tại cùng nhau…
Có một Choctaw Nation rất khác ở Durant
Rời Tvshka Homma, GPS hành trình dẫn tôi về với Durant. Nếu Tvshka Homma gợi nhắc nhiều đến ký ức và truyền thống thì trung tâm hành chính mới ở thành phố này lại mở ra một diện mạo hoàn toàn khác của Choctaw Nation.
Một trong những điểm dừng đầu tiên là Trung tâm văn hóa Choctaw. Không gian kiến trúc hiện đại, rộng rãi nhưng nội dung bên trong tiếp tục kể về những câu chuyện rất cũ. Nghệ thuật, lịch sử và những hình ảnh về đời sống Choctaw được trình bày bằng một cách trực quan hơn, giúp ngay cả những du khách lần đầu tiếp xúc với văn hóa người Mỹ bản địa như tôi cũng dễ dàng bước vào câu chuyện qua từng hiện vật. Điều đó tạo nên một nghịch lý thú vị: chính công nghệ và kiến trúc hiện đại lại trở thành công cụ để một cộng đồng kể chuyện gần gũi hơn về lịch sử lâu đời của mình.
Không xa trung tâm văn hóa là trụ sở hành chính bề thế của Choctaw Nation. Quy mô của cụm các công trình tại đây khiến sự hình dung quen thuộc của nhiều du khách trong đó có tôi về một cộng đồng bản địa thu nhỏ nhanh chóng thay đổi. Choctaw Nation hôm nay không chỉ hiện diện qua bảo tàng, lễ hội hay trang phục truyền thống mà họ còn có một hệ thống cơ sở phục vụ đời sống cộng đồng, từ chăm sóc sức khỏe, sinh hoạt cộng đồng, giáo dục trẻ nhỏ, thể thao đến các cơ quan hành chính và tư pháp rất rộng lớn.
Điểm nổi bật nhất trong hệ sinh thái văn hóa – du lịch là Choctaw Casino & Resort cao cấp hiện sở hữu khoảng 1.700 phòng nghỉ, trong đó riêng Sky Tower 21 tầng đã có 1.000 phòng, đưa tổ hợp này trở thành một trong những khu nghỉ dưỡng – giải trí quy mô lớn của vùng đông nam Oklahoma, biến nơi đây thành một điểm đến nghỉ dưỡng, giải trí và biểu diễn, thu hút khách không chỉ từ Oklahoma mà cả các tiểu bang lân cận.
Với một bộ phận người Việt tại Mỹ, cái tên Choctaw đôi khi lại trở nên quen thuộc trước hết qua sân khấu ca nhạc ở Grand Theatre trong khu resort, nơi nhiều nghệ sĩ Việt từng sang biểu diễn phục vụ cộng đồng. Một cách tình cờ, chính không gian giải trí hiện đại ấy lại tạo thêm một điểm giao giữa văn hóa Choctaw và cộng đồng Việt Nam.
Vì thế, nếu chỉ nhìn Choctaw Nation qua những bộ trang phục truyền thống, môn stickball hay các căn nhà mái lá ở Tvshka Homma, câu chuyện vẫn chưa đầy đủ. Nhưng nếu chỉ nhìn vào khu nghỉ dưỡng, casino hay những tòa nhà hiện đại ở Durant, ta cũng sẽ bỏ sót phần quan trọng nhất làm nên bản sắc của vùng đất này.
Sau hai ngày đi từ Tvshka Homma đến Durant, điều đọng lại trong tôi không phải là sự đối lập giữa “xưa” và “nay” mà là cách hai điều ấy cùng tồn tại. Một bên là người lớn tuổi hướng dẫn trẻ nhỏ cầm rabbit stick, một bên là thế hệ mới bước vào những công trình được xây dựng cho tương lai. Một bên là lời chào “Halito” vẫn vang lên giữa những bộ trang phục truyền thống còn phía bên kia là những trung tâm văn hóa và tổ hợp du lịch hiện đại đang đưa câu chuyện Choctaw đến gần hơn với du khách bốn phương.
Có lẽ sức sống của một di sản không nằm ở việc giữ cho nó nguyên vẹn trong quá khứ mà ở khả năng đưa nó đi cùng cộng đồng vào tương lai. Ở Choctaw Nation, tôi đã nhìn thấy hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn…
Yakoke chito, Choctaw! Cảm ơn rất nhiều, Choctaw!
